الف ) مقولهء كمّ : در اين مقوله حركت با زياده و نقصان پذيرفتن جسم همراه است و اين دگرگونى كمّى داراى اقسامى است : 1 - تخلخل حقيقى : يعنى افزايش حجم جسم بدون اينكه چيزى به اجزاء آن افزوده گردد ، مانند انبساط آب هنگام حرارت يافتن آن . 2 - تكاثف حقيقى : يعنى كاسته شدن حجم جسم بدون اينكه چيزى از اجزاء آن كاسته گردد ، مانند انقباض آب هنگام برودت يافتن آن . 3 - از اقسام حركت در مقولهء كمّ حركت در نمو و ذبول مىباشد : يعنى افزايش ابعاد سه‌گانهء جسم با تناسب طبيعى كه به سبب پيوستن اجزاء غذائيه به اجسام نباتيه و حيوانيه به وجود مىآيد و يا كاسته شدن ابعاد آن . صاحب مطارحات « 1 » و اشراقيون حركت در نمو و ذبول را انكار نموده‌اند و مىگويند : جسم عين مقدار و ابعاد سه‌گانه است و زيادت و نقصانهاى حجمى به واسطهء حركت اينى انجام مىگيرد . « 2 » مرحوم حاجى مىگويد : « و فى نموّ و ذبول استقرّ » و به حركت در نمو و ذبول به شرحى كه بعد خواهد آمد قائل است . و نيز ايشان حركت در سمن و هزال - يعنى فربه شدن بدن در عرض و عمق و كاهش بدن از عرض و عمق - را از اقسام حركت در كمّ مىداند . فرق نمو و ذبول و سمن و هزال در اين است كه نمو و ذبول در اجزاء اصليه مانند استخوان و پى و شريان است ، ولى سمن و هزال در اجزاء فرعيه مانند لحم و شحم مىباشد . ب ) مقولهء اين : مانند حركت تدريجى اجسام در جا به‌جا شدن آنها كه

--> ( 1 ) - اين سخن از بخش طبيعيات مطارحات نقل شده كه به طبع نرسيده است ، رجوع كنيد به : حكمة الاشراق ، در مجموعهء مصنفات شيخ اشراق ، ج 2 ، ص 77 . ( 2 ) - شرح حكمة الاشراق قطب الدين شيرازى ، ص 212 - 218 ؛ شرح هدايهء اثيريه ، ص 96 ؛ اسفار ، ج 3 ، ص 89 .