شود ؛ چون اجزاء غير متناهى نزد نظّام بالفعل مىباشند ، پس پيمودن قطعه‌اى از جسم ممكن نيست . علاوه بر اين : ممكن نخواهد بود كه سريع الحركة به بطىء الحركة در صورتى كه بين آنها مسافت معينى فاصله باشد ، ملحق شود . تقرير برهان تناسب اين است كه : جسم مؤلف از اجزاء متناهيه و لو در ضمن جسم ديگرى موجود است ، چون واحد در ضمن كثرت موجود است ، پس اگر آحاد متناهيه‌اى از كثرت اخذ شود ممكن است كه آن آحاد با هم تركيب شوند و در نتيجه از آنها حجمى حاصل مىشود ؛ چون آن آحاد ، اجزاء مقداريه مىباشند ، سپس اين جسم را كه داراى حجم متناهى و اجزاء متناهى است با جسم محل نزاع مقايسه مىكنيم . ناچار بايد براى آن هم حجم متناهى باشد به واسطهء تناهى ابعاد كه ادلهء آن محكم است ؛ گرچه بنا بر قول نظّام اجزاء غير متناهى دارد و شكى نيست كه ازدياد حجم به حسب ازدياد اجزاء است ، پس نسبت حجم به حجم مانند نسبت اجزاء به اجزاء مىباشد ، ليكن نسبت حجم به حجم نسبت متناهى به متناهى است و نسبت اجزاء به اجزاء نسبت متناهى به غير متناهى است . بنا بر اين : نسبت متناهى به متناهى مانند نسبت متناهى به غير متناهى خواهد بود و آن باطل است . عذر نظّام از برهان قطع به طفره است كه مىگويد : متحرك به اين نحو قطع مسافت مىكند كه بعضى از اجزاء مسافت را پيموده ولى بعضى از اجزاء آن را نمىپيمايد . « 1 » و همچنين عذر نظّام از برهان تناسب به تداخل است كه مىگويد : نسبتى كه در برهان ذكر شد با جواز تداخل حفظ مىشود ، يعنى با تداخل اجزاء در يكديگر نسبت متناهى به متناهى مانند نسبت متناهى به غير متناهى نخواهد بود . « 2 » نظّام براى اثبات طفره به دلوى تمسك كرده است كه بر سر ريسمانى بسته شود و آن

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : شرح اشارات ، ج 2 ، ص 21 ؛ شرح مواقف ، ج 7 ، ص 10 - 11 ؛ اسفار ، ج 5 ، ص 41 - 42 . ( 2 ) - رجوع كنيد به : شرح اشارات ، ج 2 ، ص 21 ؛ شرح مواقف ، ج 7 ، ص 13 ؛ اسفار ، ج 5 ، ص 41 - 42 .