اگر دقت نظر به اوج عالم برسد و از آنجا تماشا كند ، جز يك حقيقت نخواهد ديد كه آن فقط ظهور و تجلى صرف الوجود است . مطلق آوازها از شه بود * گرچه از حلقوم عبد اللّه بود « 1 » گرچه از مرائى انسانى و حيوانى تجلى دارد ، و تو چون حدقهء چشمت را توسعه نداده‌اى ، اين ماهيات را مىبينى و اگر حدقه را بزرگ كنى يك حقيقت ديده و باقى را اعدام خواهى ديد . قرآن سه گروه مخاطب دارد در قرآن سه نظر وجود دارد : يكى غمزه با صاحبدلان و ديگرى با كوران صحبت كردن و سومى بين اول و دوم است . به اهل اسرار مىگويد : « هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » « 2 » كه يك حقيقت و يك ظهور و يك وجود ابسط است ؛ اول اوست ، آخر اوست ، ظاهر اوست ، باطن اوست ، تعدد نيست . علم اوست ، اراده اوست ، معلوم اوست ، قدرت اوست . نظر ديگر كه ذلت تودهء بشرى را مىرساند ، اين است كه خدا خود را با ابل معرفى مىكند : « أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ * وَ إِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ » « 3 » براى كسى كه كثرت مىبيند ، ابل مىبيند و جز ابل با چيزى آشنا نيست . نظر سوم اين است كه با نظر استقلالى به ماهيات نگاه كرده و طبق انظار عوام الناس مىفرمايد : « خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ » « 4 » سماء مىبيند ، ارض مىبيند ، تقدم و تأخر مىبيند ، شش روز و تدريج مىبيند ، بر حسب نظر عامه

--> ( 1 ) - مثنوى معنوى ، ص 88 ، دفتر اول ، بيت 1936 با اندكى تفاوت . ( 2 ) - حديد ( 57 ) : 3 . ( 3 ) - غاشيه ( 88 ) : 17 - 18 . ( 4 ) - حديد ( 57 ) : 4 .