جاى سابقين را مىگيرند و عالم از ازل تا ابد ، كه با حركت نظامى در صف وجود قرار مىگيرد ، بدون رايحهء عرضيتى و بدون توسط صور علميه ، علم حقيقى و عين علم حق مىباشند . مثل صور ذهنيهء انسانى كه چون مخلوق و معلول نفس هستند ، بدون وساطت چيزى معلوم نفس - يعنى معلوم بالذات - بوده و توسطى در كار نيست ؛ زيرا توسطى كه در كار بود ، وساطت صور علميه نسبت به اعيان خارجيه بود ، اما در معلوميت خود صور علميهء ذهنيه با توجه به اينكه نفس نسبت به آنها ، سِمَت خلاقيت دارد ، چيز ديگرى توسط ندارد . با اينكه در اين مورد علت و معلول مشوب به ماهيت بوده و ماهيت نفس ، غير ماهيت صورت مخلوقهء نفس بوده و ماهيات ، غبار كثرت و غيريت مىباشند . ولى در عين حال صور ذهنيه عين علم نفس است ، پس سلسلهء نظام وجوديهء عالم كه مخلوق حضرت بارى بوده كه علتى فوق او نبوده و او صرف الوجود مىباشد و هيچ شائبهء ماهيتى كه موجب غيريت باشد در او نيست ، عين علم حق تعالى و معلوم بالذات اوست . اين قول از شيخ الاشراق در حكمة الاشراق منقول است و متأخرين هم اين قول را تلقّى به قبول كرده و صحيح دانسته‌اند . « 1 » و مرحوم آخوند هم به اين قول قائل بوده منتها در جهات ديگرى مخالفت نموده است . « 2 » كلام محقق طوسى در علم بارى محقق طوسى برهان امتنى بر اين مطلب اقامه نموده است « 3 » كه اول بايد با آن برهان مطلب را تحكيم نموده و اساس قول را تشييد كرد ، سپس به مقرّبات مطلب و چيزهايى كه آن را به افهام نزديك كرده و باعث رفع استيحاش است پرداخت ، و آن گاه اشكالات وارده را بيان نمود و رد كرد از قبيل اينكه : اگر اعيان موجوده با اين كثرت ،

--> ( 1 ) - اسفار ، ج 6 ، ص 253 . ( 2 ) - اسفار ، ج 6 ، ص 249 - 263 ؛ مبدأ و معاد ، ص 79 - 86 ؛ شرح هدايهء اثيريه ، ص 330 . ( 3 ) - شرح اشارات ، ج 3 ، ص 306 - 307 .