بيان اقوال مختلف در علم بارى دربارهء علم ميان فلاسفه و متكلمين اختلاف واقع شده است : بعضى مىگويند : علم كيف نفسانى است . « 1 » و بعضى ديگر مىگويند : علم از مقولهء انفعال است . « 2 » و طايفهء ديگرى علم را از مقولهء اضافه مىدانند . « 3 » كسانى كه قول اخير را ادعا كرده‌اند در بعض مسائل دچار اشكالاتى شده‌اند و لذا در آن موارد به مطالب نامربوطى قائل شده‌اند ، مثلًا در مسألهء علمِ واجب به ذات خود چون اضافه طرف مىخواهد و بين شىء و ذاتش اضافه معقول نيست ؛ لذا علم واجب به ذات خود را منكر شده‌اند . « 4 » و باز در مسألهء علم واجب به معاليل خود ، چون معاليل به نحو جمع وجود فعلى نداشته و خيلىها فعلًا معدومند و از طرفى بين شىء موجود و معدوم اضافه معقول نيست ؛ زيرا اضافه دو طرف مىخواهد و اگر يك طرف معدوم باشد اضافه محقق نمىشود ؛ لذا بعضى علم واجب تعالى به معدومات را منكر شده‌اند . « 5 »

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : شفا ، بخش الهيات ، ص 361 - 364 ؛ كشف المراد ، ص 225 - 229 ؛ اسفار ، ج 3 ، ص 305 . ( 2 ) - رجوع كنيد به : كشف المراد ، ص 229 ؛ رسالهء شرح مسأله علم ، محقق طوسى ، ص 33 و 34 . ( 3 ) - مباحث مشرقيه ، ج 1 ، ص 450 ؛ شرح مواقف ، ج 6 ، ص 2 . ( 4 ) - مباحث مشرقيه ، ج 2 ، ص 492 - 494 ؛ اسفار ، ج 6 ، ص 180 ؛ شوارق الالهام ، ص 514 . ( 5 ) - رجوع كنيد به : شرح مواقف ، ج 8 ، ص 70 ؛ شرح مقاصد ، ج 4 ، ص 118 ؛ ملل و نحل ، ج 1 ، ص 71 و 79 - 80 .