امكان استعدادى بين اشراقيين و مشائين دربارهء هيولى اختلاف است . اشراقيين به چيزى غير از صورت نوعيه قائل نيستند . « 1 » و لكن مشائين به قوه‌اى كه آن را مبدأ صور نوعيه دانسته و تبدلات صور نوعيه را مراحل ترقيات آن مىدانند ، قائلند ؛ « 2 » مثلًا در نطفهء انسانى و حقيقت منويه به قوه‌اى كه منشأ تبدل صورت منويه به صورت انسانى است قائلند . و اما بيان مطلب اينكه : مثلًا اين هستهء خرما كه مىبينيم در بطن زمين دفن شده و زمين آن را در آغوش مىگيرد و به يك تنهء محكم درخت خرما متبدل مىگردد ، اگر بگوييم : اين درخت همان وجود هسته است با بداهت مخالفت نموده‌ايم ؛ چون اين عين همان هسته نيست بلكه با ذرات ديگر چون شير و شكر مخلوط شده است . و اگر بگوييم : اين همان وجود هسته نيست بلكه وجود ديگرى است و آن هسته به كلى معدوم گرديده و اين وجود از كتم عدم ازلى سبز شده خلاف انصاف است . پس بايد گفت : يك قوه‌اى است كه آن هسته حامل آن قوه بوده و آن قوه اين ترقيات را پيموده است و اين عين انصاف است . و بالجمله : آن هسته به واسطهء آن قوه اين تهيؤ را داشته كه شىء ديگرى بشود . پس

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : حكمة الاشراق ، در مجموعهء مصنفات شيخ اشراق ، ج 2 ، ص 74 - 88 ؛ و نيز : اسفار ، ج 5 ، ص 71 - 77 . ( 2 ) - شفا ، بخش الهيات ، ص 317 ؛ شرح اشارات ، ج 2 ، ص 36 - 47 ؛ و نيز : اسفار ، ج 5 ، ص 65 - 123 .