شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ » « 1 » « و فى كلّ شىء له آية » . « 2 » هر گياهى كه از زمين رويد * وحده لا شريك له گويد رد شبهات قائلين به بخت و اتفاق در عرف شايع است كه بعضى چيزها را اتفاقى گويند ، يعنى به خودى خود بر خلاف انتظام عالم حاصل شده است . مثلًا چون با نظر به افراد نوع انسان دست بايد داراى پنج انگشت باشد ، مىگويند اتفاقاً فلانى شش انگشت دارد . و همچنين مىگويند بخت فلانى ، فلان چيز را ايجاب نمود . و چه بسا گويند : بخت عالم بود كه اقبال يار او شد . پس كسانى كه قضيهء احتياج ممكن به مؤثر را انكار نموده‌اند ، انكار ايشان مساوق و هم‌دوش و هم‌ركاب و هم‌عنان با جواز ترجّح بلا مرجح است كه بدتر از ترجيح بلا مرجح است و اشعرى « 3 » هم آن را قبول ندارد . فخر رازى « 4 » از طرف قائلين به بخت و اقبال و اتفاق شبهاتى ذكر نموده

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) : 44 . ( 2 ) - شعر منسوب است به ابو العتاهيه ، رجوع كنيد به : فتوحات مكيه ، ج 1 ، ص 184 . ( 3 ) - ابو الحسن على بن اسماعيل بن ابى بشر اسحاق بن سالم اشعرى ، از احفاد و نوادگان ابو موسى اشعرى ، امام گروه اشاعره است . وى نخست معتزلى مذهب و به عدل الهى و خلقت قرآن و ديگر عقايد آنان معتقد بود ، ولى در روز جمعه‌اى در مسجد جامع بصره ، بر روى منبر به آواز بلند بازگشت خود را از آن مذهب اعلام نمود و خود مذهبى كلامى را بنياد نهاد . از تأليفات اوست : اللمع ، الموجز ، التبيين عن اصول الدين ، ايضاح البرهان فى الردّ على اهل الزيغ و الطغيان . وى در سال 334 ق . درگذشت و در بغداد ، بين كرخ و باب البصره به خاك سپرده شد . ( 4 ) - فخر الدين ابو عبد اللّه محمد بن عمر بن حسين بن حسن تيمى طبرى رازى ، معروف به امام فخر رازى و ابن الخطيب ، اشعرى الاصول و شافعى الفروع يكى از بزرگان فلاسفه و مفسرين و متكلمين عامه به شمار مىرود . وى نزد پدرش ضياء الدين عمر ، علوم اوليه را فرا گرفت و سپس در مراغه نزد مجد جيلى مشغول تحصيل علوم شد ، سپس به خوارزم و ما وراء النهر و خراسان رفت و در نزد سلطان خوارزمشاه تقرّبى تمام يافت ، آن گاه به شهر هرات رفت و به شيخ الاسلامى آنجا نائل آمد . وى در وعظ دستى توانا داشت و به دو زبان عربى و فارسى شعر مىسرود و وعظ مىكرد . او در غالب علوم ، تشكيكات فراوان نموده و لقب « امام المشككين » به دو داده‌اند . برخى از تأليفاتش عبارت است از : تفسير كبير ، مفاتيح الغيب ، اساس التقديس ، شرح اشارات ، اللوامع البينات فى شرح اسماء اللّه و الصفات ، محصل افكار المتقدمين و المتأخرين من الحكماء و المتكلمين ، نهاية الايجاز فى علم البيان ، كه همهء آنها به چاپ رسيده است . وفاتش در عيد فطر سال 606 ق . در 62 سالگى در هرات رخ داد .