مثلًا مرحوم صاحب جواهر « 1 » قبل از آنكه كتاب جواهر را به رشتهء تحرير درآورد ، آيا مىتوان گفت كه در نفس او هيچ سراغى از اين مطالب نبوده است ؟ يا مىتوان گفت به طور تفصيل دويست هزار مسأله با نقض و ابرام و دليل و برهان در نفس او موجود بوده است ؟ يا مىتوان گفت كه استعدادى بوده همانند استعداد پسرى پنج ساله كه قابليت و قوت عالم شدن را داراست ؟ البته به حكم دو ضرورت : يكى اينكه نمىتوان گفت هيچ اثرى در نفس وى نبوده ، و ديگر آنكه نمىتوان گفت به طور تفصيل ادله و براهين موجود بوده است ، ناچار حكم مىشود كه واجد يك ملكهء علميهء متوسطهء بين الامرين بوده كه به اين كثرات لباس وحدت پوشيده ، تمام تعينات از اعدام است ، اين اعدام و لاشىءها را سلب و شىءها و وجودات را اخذ ، و در نفس شريف او وحدتى در كثرت و كثرتى در وحدت موجود بوده است . مثال ديگرى ذكر مىكنيم تا مطلب واضح‌تر شود - اگر چه مثال از جميع جهات عين ممثّل نخواهد بود - مثلًا در مورد آفتاب كه اين انوار را پخش نموده و امواج نوريه در اين در و ديوار و دشت و هامون در تلاطم است ، ما كثراتى را مىبينيم ، ولى نمىتوان گفت اين انوار در حال لفّ و بساطت و خم اندر خم ، در خود آفتاب نبوده است .

--> ( 1 ) - فقيه بزرگ استاد العلماء و المجتهدين شيخ محمد حسن بن باقر نجفى ، از اركان علماى اماميه و اساطين فقهاى اثنا عشريه كه رياست علمى و مذهبى شيعه در اواسط قرن سيزدهم به دو منتهى شد . وى از شاگردان شيخ جعفر كاشف الغطا ، و فرزندش شيخ موسى ، و سيد محمد مجاهد و سيد محمد جواد عاملى - صاحب مفتاح الكرامة - بود و پس از وفات استادش شيخ موسى و برادرش شيخ على كاشف الغطا ( 1254 ق ) به رياست حوزهء نجف رسيد و در مجلس درسش صدها تن از فقهاى اماميه را پرورش داد . كتاب فقهىاش « جواهر الكلام فى شرح شرائع الاسلام » مفصل‌ترين كتاب فقهى شيعه - از طهارت تا ديات - است كه حاوى فروعات فقهى با كمال دقت و اوج استدلال و تطبيق احكام با ادلهء شرعيه بوده ، و مدت سى سال در تأليف آن متحمل رنج شده است . از ديگر آثار وى : نجاة العباد ، هداية الناسكين و رساله در مواريث است . ولادتش در 1202 ق . و درگذشت او در غرّه شعبان 1266 ق . رخ داد و در مقبره‌اى در محلهء عمارهء نجف مدفون شد و قبرش مزارى معروف است .