و بالجمله : با ايجاد عقل ، تمام موجودات قيموميت شده و عقل محيط به تمام اشياء است و اللّه من ورائه محيط بجميع الاشياء و به دست قيموميت عقل كه اسم حاوى تمام موجودات است ، تمام موجودات را قيموميت فرموده است . پس تمام اشياء به اسم قيموميت حق ، قائم است . بنا بر اين با صدور عالم عقل تمام كائنات صادر گرديده است « و جفّ القلم بما هو كائن » . « 1 » و عالم عقل محيط به تمام عالم خلق بوده و با خلق او تمام عالم خلق شده است ، منتها بنحو الاجمال و اللف ، و عالم پايين شرح و تفصيل آن لبّ لبيب بوده و موجود فى العقل بنحو الاجمال ، در اين منازل مشروح و مفصل است . و الحاصل : عالم عقل كمال مطلق است ؛ چون جمال بىواسطهء جميل مطلق است . پس عالم عقل به تمام شئون كماليهء وجود تا آخرين زاويهء نور وجود كه كمال است ، رسيده و مأوى و محتواى آنها بوده و مراتب نازله رشحهء اوست . چنان كه در مورد نفس اين معنى گفته شد كه نفس در عين بساطت ، جامع تمام قواى نفس از باصره و سامعه و لامسه و غيره است . علت و معلول در وحدت تابع يكديگرند از احكام مشتركهء بين علت و معلول اين است كه علت و معلول در وحدت تابع يكديگرند ، يعنى اگر علت واحد باشد ، معلول واحد خواهد بود و همچنين اگر معلول واحد باشد ، علت واحد خواهد بود ، به واسطهء آنچه گذشت كه « الواحد لا يصدر منه الّا الواحد » و « الواحد لا يصدر الّا من الواحد » . چرا كه خصوصيت خاصه ، مقتضى معلول خاص بوده و معلول خاص ، مقتضاى علت خاصه است ؛ چنان كه ذكر شد . علت و معلول متضايفند و از احكام مشتركهء بين علت و معلول ، تضايف است ، يعنى هر علتى كه تصور شود ، معلول آن هم تصور خواهد شد و همچنين تصور معلول مستلزم تصور علت است .

--> ( 1 ) - مسند احمد ، ج 1 ، ص 307 ؛ كنز العمال ، ج 1 ، ص 134 ، حديث 632 .