فاعل بالقسر ، آن است كه مخالف طبيعت عمل كند ، مثل اينكه نفس حرارت غريبهء حُمائيه را افاده مىنمايد . نفس كه در مرتبهء نازلهء طبيعت است خود ، طبيعت را قسر نموده و مخالف طبيعت عمل مىنمايد كه او ، هم قاسر و هم مقسور است . گفته نشود : چطور علت مىتواند معلول باشد ؟ چون مىگوييم : نفس ذو مراتب است و در مرتبهء فاعل ، فاعل و در مرتبهء مفعول ، مفعول است . و به جهت تقدم و تأخر در مرتبه ، در رتبهء متقدم فاعل بوده و بعد خودش را تنزل داده در مرتبهء مفعول قرار مىگيرد و بالجمله ذو مراتب است ، مرتبه‌اى دنبال مرتبهء ديگر است . صياد همو ، صيد همو دانه و دام هم اوست * عشاق همو ، عشق همو ، عاشق و معشوق هم اوست فاعل بالجبر ، آن است كه به ارادهء خودش كار نكند ، مانند مجبور كردن انسانى به سيلى زدن بر يتيم . و اما فاعل بالتسخير ، آن است كه ارادهء او تحت تسخيرِ مسخِّر باشد . مثلًا ارادهء عاشق تحت تسخير آن قوهء جاذبه‌اى است كه در خراميدن چشم شهلاى معشوق است ، با اينكه با ارادهء خويش كار مىكند ، ولى در عين حال تحت تسخير اوست كه هم عاشق و هم ارادهء عاشق را جلب نموده و به دنبال خود مىبرد و قوهء مغناطيسى است كه عاشق بيچاره را با اراده‌اش مىگرداند . چنان كه اين قوه در چشم بعضى از حيوانات كه حيوان ديگرى را تسخير مىنمايند ، هست . تمام موجودات فاعل بالتسخير مىباشند و تحت تسخير الهى مىگردند . و انسانى كه بايد تحت تسخير اللّه بگردد ، متأسفانه با تسخير شيطانى مىگردد . و تمام موجودات جند اللّه‌اند . ولى اين انسان كه بين آنها آية التوحيد است و متعلم به اسماء الحق است و بايد اين اسماء را بداند ، و اين آية اللّه كه در عين دنو ، عالى و در عين علو ، دانى است ؛ چنان كه به عنوان اسماء اللّه در دعا فرموده‌اند : « يا من دنا في