فما هو الشارح و الحقيقي * و ذو اشتباك مع هل أنيق و هل بسيطاً و مركباً ثبت * لمّية ثبوتاً إثباتاً حوت إليه آلت ما فريق أثبتا * مطلب أيّ أين كيف كمّ متى و في كثير كان ما هو لم هو * كما يكون ما هو هل هو انتبهوا و الانخساف الأوّل يناسب * و في وجودي اتّحد المطالب « 1 » يعنى اساس مطالب ، سه مطلب دانسته شده است : مطلب ما ، مطلب هل ، مطلب لم . هر يك از اينها بر دو قسم است ؛ زيرا مطلب ما يا شارحه يا حقيقيه است و به طور شبكه با هل ، انس عجيبى دارند . يعنى هل هم بر دو قسم است : هل بسيطه و هل مركبه ، منتها با ترتيب مخصوصى : اول « ما » ى شارحه بعد هل بسيطه ، بعد « ما » ى حقيقيه ، سپس هل مركبه . اين است كه مىگويد : هل بسيطاً و مركباً ثابت شده است و لِمَ هم ثبوتى و اثباتى است . و آنچه از مطالب ، فريقى از علما اثبات كرده‌اند از قبيل مطلب اىّ ، اين ، كيف ، كمّ و متى ، به اين اسّ المطالب برمىگردد . و در كثيرى از اوقات ما هو - يعنى « ما » ى حقيقيه - و لم هو - يعنى « لِمَ » ى ثبوتيه - يكى است و توضيح اين معنى چنان كه شيخ در نجات گفته است اينكه : حد تام آن است كه مشتمل بر مبدأ برهان و نتيجهء برهان باشد و اگر حدى كه در جواب « ما » ى حقيقيه واقع مىشود مشتمل بر يكى از آن دو باشد ، حد ناقص است . « 2 » مثلًا اگر با « لِمَ » ى ثبوتيه سؤال شود كه : « لِمَ انكسف القمر ؟ » مىگوييم : « لأنه توسط الأرض بينه و بين الشمس فانمحى نوره » و بعد سؤال از « ما » ى حقيقيه واقع مىشود به اينكه : « ما كسوف القمر ؟ » و در جواب مىگوييم : « هو انمحاء نوره لتوسط الأرض » ، اين جواب حد تام است چون مشتمل بر مبدأ برهان و نتيجهء آن است . مبدأ برهان يعنى حد وسط در برهان ، اولًا بر موضوع حمل مىشود و بعد نتيجه

--> ( 1 ) - شرح منظومه ، بخش منطق ، ص 32 - 33 . ( 2 ) - نجات ، ص 82 - 83 .