كتاب احياى موات و مشتركات احياى موات موات ، زمين معطلى است كه انتفاعى از آن برده نمىشود ؛ خواه به جهت قطع شدن آب از آن ، يا براى استيلاى آب‌ها يا رمل يا شوره‌نمك يا سنگ‌ها بر آن ، يا به جهت بيشه شدن و پيچيده شدن نى و درخت‌ها در آن ، يا به جهت غير اين‌ها . و موات بر دو قسم است : اول : موات اصلى است ؛ و آن زمينى است كه مسبوق به ملك و احيا نباشد - اگر چه احراز چنين چيزى غالباً ، بلكه به طور كلى مشكل بلكه ممنوع است - و ملحق به موات اصلى مىباشد زمينى كه مسبوق بودن آن به ملك و احيا معلوم نباشد . دوم : موات عارضى است ؛ و آن زمينى است كه خرابى و موات شدن بعد از حيات و آباد بودنش بر آن عارض شود مانند زمين ويرانى كه داراى آثار نهرها و مانند اين‌ها است و قريه‌هاى مخروبى كه آثار آبادانى آن باقى مانده است . مسأله 1 - زمين موات اصلى اگر چه مال امام عليه السلام است - زيرا از انفال مىباشد ، چنان كه در كتاب خمس گذشت - ليكن در زمان غيبت حضرت صاحب الامر عليه السلام براى هر كس جايز است كه با شروطى كه مىآيد آن را احيا كرده و به عمران آن اقدام نمايد . و احيا كنندهء آن بنابر اقوى مالك آن مىشود چه در دار الاسلام باشد يا در دار الكفر و چه در زمين خراج باشد مانند زمين عراق يا در غير آن و چه احيا كنندهء آن مسلمان باشد يا كافر . مسأله 2 - زمين موات عارضى ، كه مسبوق به ملك و احيا بوده است در صورتى كه مالك شناخته‌شده‌اى نداشته باشد بر دو قسم مىباشد :