مسأله 54 - همانطور كه دست غاصبانه و آنچه كه ملحق به آن است ، موجب ضمان است - و اين ضمان « ضمان يد » ، نام دارد و تفصيل آن را در مسائل سابق دانستى - همچنين براى ضمان دو سبب ديگر نيز هست : اتلاف ( تلف نمودن ) و تسبيب ( سبب شدن براى تلف ) . و به عبارت ديگر : براى ضمان سبب ديگرى هست كه اتلاف باشد ؛ چه به مباشرت يا به تسبيب . مسأله 55 - اتلاف به مباشرت ، واضح است و مصاديق آن مخفى نمىباشد ، مانند اينكه حيوانى را ذبح كند يا تيرى به آن بزند و آن را بكشد يا ظرفى را بزند و بشكند يا چيزى را در آتش بيندازد و بسوزاند و غير اين‌ها از مواردى كه شمرده نمىشود . و اما اتلافى كه به تسبيب باشد عبارت است از اينكه چيزى را ايجاد كند كه به سبب واقعه‌اى ، اتلاف بر آن چيز مترتب مىشود مثل اينكه در معابر ، چاهى را بكند آنگاه انسان يا حيوانى در آن بيفتد ، يا چيزهاى لغزنده و ليز را - مانند پوست خربزه و هندوانه - در راه‌ها بيندازد ، يا ميخى را در راه به زمين بكوبد و آسيب يا جنايتى بر حيوان يا انسانى برسد ، يا چيزى را در راه قرار بدهد و چهارپا بر آن عبور كند و رم كند و صاحبش را زخمى نمايد ، يا ناودانى را به طرف راه خارج كند و به عابرين ضررى برساند ، يا بچه يا حيوانى را كه نتواند فرار كند در محل درندگان بيندازد و درنده او را بكشد و از اين قبيل است جايى كه زنجير چهارپا را باز كند و آن فرار كند ، يا قفس پرنده‌اى را باز كند و آن فوراً يا بعد از مكثى فرار كند و غير اين موارد . پس در همهء اين موارد ، فاعل سبب ، ضامن مىباشد و بر او است كه غرامت تلف شده را بكشد و عوض آن را بدهد - اگر مثلى باشد مثل آن را و اگر قيمى باشد قيمت آن را - و اگر سبب معيوب شدن مال شود بايد ارش آن را بدهد چنان كه در ضمان يد گذشت . مسأله 56 - اگر گوسفند بچه‌دارى را غصب نمايد و بچه‌اش به خاطر گرسنگى بميرد ، يا مالك گله يا چوپان آن را از حفاظت گله جلوگيرى نمايد و اتفاقاً تلف شود ، به سبب اين تسبيب ضامن نمىباشد ، مگر اينكه غذاى بچه منحصر در شير خوردن از مادرش باشد و گله در محل درنده‌ها و مظان خطر باشد و حفاظت آن منحصر به حفاظت چوپان از آن باشد كه در اين صورت احتياط ( واجب ) آن است كه ضامن مىباشد .