انسان را به اين روز سياه مىنشاند ؛ اين تخاصم ، تخاصم اهل نار است : إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ « 1 » . در جهنم نزاع و خصومت وجود دارد ؛ اهل جهنم نزاع و دعوا مىكنند ، به هم پنجه مىزنند . اگر شما بر سر دنيا دعوا داريد ، بدانيد كه براى خود جهنم تهيه مىكنيد و رو به جهنم مىرويد . امور اخروى دعوا ندارد . اهل آخرت با هم در صلح و صفا هستند ؛ قلب‌هايشان مملو از محبت خدا و بندگان خداست . محبت به خدا موجب محبت به كسانى است كه به خدا ايمان دارند ؛ محبت بندگان خدا ، همان ظل محبت خداوند است ؛ سايهء محبت اللَّه مىباشد . شما با دست خويش آتش روشن نكنيد ؛ آتش جهنم را شعله‌ور نسازيد ؛ جهنم با اعمال و كردار زشت انسان روشن مىگردد ؛ اين اعمال بشر چموش است كه آتش افروزى مىكند . فرمود : « جُزنا وَهِي خامِدَةٌ » « 2 » . ( از جهنم گذشتيم در حالى كه خاموش بود ) اگر بشر با اعمال و كردار خويش آتش نيفروزد ، جهنم خاموش است . باطن اين طبيعت جهنم است ؛ اقبال به طبيعت ، اقبال به جهنم است . وقتى انسان از اين جهان به جهان ديگر رخت بربندد و پرده‌ها پس برود ، مىفهمد كه ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ « 3 » وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً « 4 » تمام اعمالى كه در اين دنيا از انسان سر مىزند در آن جهان ديده مىشود ؛ در برابر وى مجسم مىگردد : فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا

--> ( 1 ) - « اين نزاع اهل آتش محقق و حتمى است » . ( ص ( 38 ) : 64 ) ( 2 ) - « ما از دوزخ گذشتيم و آن خاموش بود » . تفسير القرآن الكريم ( تأويلات ملا عبد الرزاق كاشانى ) ، ج 2 ، ص 24 ؛ تفسير القرآن الكريم ، صدر المتألهين ، ج 5 ، ص 57 و 259 . ( 3 ) - « اين به سبب آن چيزى است كه پيش فرستاديد » . ( آل عمران ( 3 ) : 182 ) ( 4 ) - « و آنچه راى عمل كرده اند حاضر مى بينند » . ( الكهف ( 18 ) : 49 )