به نوشته‌هاى فارابى « 1 » و بوعلى سينا « 2 » - رحمة اللَّه عليهما - در حكمت مشاء مراجعه كنند ، تا روشن شود كه قانون عليت و معلوليت كه هرگونه شناختى بر آن

--> ( 1 ) - ابونصر محمد بن محمد الفارابى ( فوت 339 ه . ق . ) از بزرگ‌ترين فيلسوفان ايرانىاست وى در شهر فاراب ماوراء النهر متولد شده است . بعضى نژاد او را از تركان و بيشتر از ايران مىدانند . فارابى از ماوراء النهر به بغداد رفت و در آنجا به تحصيل زبان عربى پرداخت و علوم فلسفى را نيز همان جا فرار گرفت و كتاب‌هاى ارسطو را مطالعه كرد . پس از آن به حلب و دمشق رفت و به خدمت سيف الدوله ابوالحسن على بن عبداللَّه بن حمدان رسيد و همچنان در دمشق ماند و به تأليف پرداخت . فارابى به سبب شرح‌هايى كه بر آثار ارسطو نوشته است به « المعلّم الثانى » مشهور شده است و مقام او را بعد از ارسطو قرار داده‌اند . فارابى در همهء علوم عهد خود استاد و صاحب تأليف است . در رياضيات و موسيقى و طب اطلاعات بسيار داشته است و از آثار او شرح‌هايى است كه بر « انالوطيقا » ى اول و ثانى و « سوفسطيقا » و « بوطيقا » ى ارسطو نوشته است . در علم النفس ، كتاب النفس اسكندر الأفروديسى و در علوم ، السماع الطبيعى و الآثار العلويه و السماء و العالم و كتاب الحروف ارسطو و المجسطى بطلميوس را تفسير كرده است . از كتاب‌هاى ديگر او : رسالة فى مبادى آراء اهل المدينة الفاضله ، فصوص الحكم ، الجمع بين رأى الحكيمين افلاطون الالهى و ارسطو طاليس . فارابى كوشيده است كه در اين كتاب ، بين عقايد افلاطون و ارسطو التيام دهد . عقايد فارابى در فيلسوفان بعد از او اثر فراوان داشته است . ( 2 ) - شيخ‌الرئيس ابوعلى حسين بن عبداللَّه سينا ( فوت 428 ه . ق . ) پزشك و فيلسوف و نويسندهء ايرانى كه مقام وزارت داشت و از بزرگ‌ترين حكيمان و عالمان جهان به شمار مىآيد . ابن سينا آثار متعددى دارد و در حدود 240 كتاب و رساله از او نام مىبرند كه بسيارى از آن‌ها به زبان‌هاى مختلف ترجمه شده است . از معروف‌ترين آثار او ، كتاب شفا ، قانون ، اشارات ، نجات و دانشنامهء علايى است . ابوعلى در علوم حكمت و فلسفه و طب و رياضى استادى داشت .