است ، باز مىشود . و حسب احتمالات متقدّمه در اين آيهء شريفه نيز مناسب آن احتمالات مختلف المراتب و متّحد الحقيقه احتمالاتى است كه تفصيل آن را مجال نيست و فقط به ذكر يك نكته بسنده مىكنم . و آن ، آن است كه نسيان حق موجب نسيان انفس مىشود ، چه « نسيان » به معنى فراموشى باشد ، يا به معنى ترك ، در هر دو معنى هشدار شكننده‌اى است . لازمهء فراموشى حق تعالى آن است كه انسان خود را فراموش كند ، يا بگو حق تعالى او را به فراموشى از نفس خود كشاند و در همهء مراحل سابق ، صادق است . در مرحلهء عمل ، آن كس كه خدا را و حضور او - جلّ و علا - را فراموش كند به فراموشى از خويشتن خويش مبتلا شود ، يا كشيده شود ، بندگى خود را فراموش كند ، از مقام عبوديّت به فراموشى كشيده شود و كسى كه نداند چى است و كى است و چه وظيفه دارد و چه عاقبت ، شيطان در او حلول نموده و به جاى خويشتنِ او نشسته ، و شيطانْ عاملِ عصيان و طغيان است و اگر به خود نيايد و به ياد حق برنگردد و به همين حالِ طغيان و عصيان از اين جهان منتقل شود ، شايد به صورت شيطان مطرود حق تعالى درآيد . و به معنى ديگرش كه به معنى ترك باشد ، دردناك‌تر است ؛ زيرا اگر ترك اطاعت حق و ترك حق موجب شود كه حقْ او را ترك كند و به خود واگذارد و عنايات خود را از او قطع فرمايد شك نيست كه به خذلان دنيا و آخرت منتهى مىشود . در ادعيهء شريفه « 1 » معصومين مىبينيم دعاى براى عدم ايكالِ ما به

--> ( 1 ) - « از جمله در دعاهاى زيادى از معصومين عليهم السلام آمده است : « لا تَكِلْني إلى نفسي » ؛ مرابخودم وامگذار . يا « لا تَكِلْني إلى نفسي طَرفة عينٍ » ؛ ( خدايا ) چشم به هم زدنى مرا به خودم وامگذار » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 524 ، حديث 10 ؛ كنز العمال ، ج 2 ، ص 139 ، حديث 3498 ) و نيز امام چهارم عليه السلام عرض مىكند : « وانظر لي في جميع اموري ، فإنّك إن وكَّلتني إلى نفسي عجزتُ عنها و لم أقُم ما فيه مصلحتها » ؛ « ( خدايا ) در تمام كارهايم مرا يارى ده كه اگر مرا به خودم واگذارى بدان‌ها قادر نخواهم بود و آنچه را كه مصلحت است نتوانم كرد » . ( صحيفه كامله سجاديه ، ص 118 ، دعاؤه عليه السلام عند الشدّة و الجهد و تعسّر الامور ) و در دعاى ديگرى عرض مىكند : « ولا تكلني إلى حولي وقوّتي . . . » ؛ « ( خدايا ) مرا به قدرت و نيروى خودم وا مگذار » . ( صحيفه كامله سجادية ، ص 268 ، دعاؤه عليه السلام فى يوم عرفة )