نساء و مائده و به همين ترتيب نازل شده باشد و همچنين آيات به ترتيب مضبوط . زيرا در اين خصوص نيز علاوه بر شهادت تاريخ قطعى ، مضامين خود آيات نشان مىدهدكه برخى از سور و آيات قرآن با مضامينى كه مناسب با اوايل زمان بعثت است ، مانند سوره علق و نون در اواخر قرآن مجيد ثبت شده و سوره‌ها و آيه‌هاى بسيارى كه مضامين آنها با پس از هجرت و اواخر عهد رسول اكرم صلى الله عليه و آله سازگار است مانند سوره‌هاى بقره و آل‌عمران و نساء و انفال و توبه در اوايل قرآن گذاشته شده است . و بديهى است كه به موجب اين مضمون‌هاى مختلف سور و آيات قرآنى از جهت نزول ارتباط كامل با حوادث و وقايع و نيازمندىهاى گوناگون دارد كه در خلال مدت دعوت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله تحقق يافته و به وقوع پيوسته است . مثلًا سور و آياتى كه تنها مشتمل به دعوت مشركين و مبارزه با بت‌پرستى است با روزگار پيش از هجرت كه پيغمبر صلى الله عليه و آله در مكه و گرفتار دعوت بت‌پرستان بود مناسب است و آيات قتال و آيات احكام كه به دنبال حوادث و نيازمندىهايى كه پس از هجرت و انعقاد جامعهء اسلامى در شهر يثرب ( مدينه ) و پيشرفت روزافزون اسلام پيدا شده نازل گرديده است . ب - در تعقيب بحث گذشته بنا بر آنچه گذشت سور و آيات قرآنى به حسب اختلافاتى كه در محل نزول و زمان نزول و اسباب و شرايطى كه زمينهء نزول را فراهم آورده انقساماتى پيدا مىكنند : 1 . برخى از سوره‌ها و آيات مكى هستند و برخى از آنها مدنى و معمولًا آنچه از قرآن قبل از هجرت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نازل شده مكى شمرده مىشود و بيشتر سوره‌هاى قرآنى و به ويژه سوره‌هاى كوچك از اين قبيل است و آنچه بعد از هجرت نازل شده مدنى خوانده مىشود اگرچه در خارج مدينه و حتى در مكه نازل شده باشد . 2 . برخى از سور و آيات در سفر و برخى در حضر نازل شده‌اند . و همچنين سور و