وجود عالم خيال ايجاد نمايد نفوس مستكفى بالذات قادرند كه در خارج محلّ همّت خود موجوداتى را ايجاد نمايند « و نقل عن الأولياء ما يدلّ على ذلك على حدّ لا يمكن انكاره » . ملا صدرا بعد از بيان اصولى كه حشر اجساد بر آنها توقف دارد همانطوريكه بيان نموديم در ضمن اشراق سوم وجوه فرق بين آخرت و دنيا را ذكر نموده است و بيان كرده كه اجساد اخروى به جهت فاعليّت نفوس قائمند نه بجهات قابلى . در « اشراق چهارم » مسالك مختلف در معاد را بيان نموده و قائلان بانكار حشر اجساد را تخطئه نموده است و شبهات آنها را نقل و رد كرده است . سپس پرداخته است به نقل قول غياث الدين منصور و وجوهى را كه أو از براي دفع لزوم عدم تناسخ در حشر اجساد دنيوى بيان نموده خدشه نموده است و بنقل كلام غزالى پرداخته و كلام أو را در تجويز تناسخ ، ابطال نموده است . در بيان اين معنى كه از شرع أنور رسيده است كه بعد از موت امرى در انسان باقي ميماند كه به فساد بدن از بين نميرود سخن گفته و أقوال موجود در اين مسأله را ذكر كرده است و خود اين امر باقي را وجود برزخي ميداند در ضمن « اشراق ثامن » بيان كرده است كه حكمت حق مقتضى حشر انسان با جميع قوا و جوارح است . نفس بمنزلهء طائر آسمانى است دو جناح آن قوهء عملى و نظرى و پرهاى دو بال آن ، قواى أو مىباشد . هرقوه‌يى بحسب حكمت خلقت محشور خواهد شد و أصل قوى و محل حشر آنها باطن وجود نفس و محل حشر نفس ناطقه باعتبار فناء مقام سرّ نفس در احديت وجود ، حق أول تعالى است . در « اشراق تاسع » بيان نموده است كه غموض مسئلهء معاد سبب اختلاف مردم