قيامت و روزبروز حقايق همهء مدركات و صور حاصله از نتايج اعمال در حيطهء وجود نفس موجودند و وجودي خارج از مقام سلطان نفس ندارند . و نيز بيان كرده است كه ادراك ، خود داخل در مقام علم و تجرد است و جسم منغمر در مادة فاقد ادراكست . آنچه را كه انسان در قيامت مىبيند در عالم خود شهود مينمايد . برخى از نفوس بمرتبه‌يى از كمال ميرسند كه جميع حقايق عالم را اجزاء و ابعاض وجود خود شهود مينمايند . اشراق ديگر اين شاهد در كيفيت ارتباط نفوس با عقل فعّال است ، عقل فعال بواسطهء مدركاتى كه نفس در صحنهء آن عقل شهود مينمايد ارتباطى با انسان دارد . اين ارتباط باندازهء نحوهء ادراكست هرچه ادراك تمامتر و كاملتر باشد ، اين ارتباط و اتحاد كاملتر است « 1 » پس عقل فعال وجودي « في نفسه » دارد و وجودي از براي ما به اين اعتبار كه ما صورى را در وجود أو ديده‌ايم و از شهود آن متأثّر شده‌ايم . اشراق ديگر كه بسيار در امر معاد نفوس نافع است اين است : انسان از مقام عقل تنزل نموده بمقام مادة رسيده است و از مادة شروع بتحول نموده بمقام تجرّد حيواني و خيالي ميرسد و از تجرد برزخي وارد مرحلهء تجرد عقلانى مىشود و انتهاى سير أو گاهى فناء در حق و بقاء به اوست . جميع مراتبى را كه ميپيمايد از هرمرتبه‌يى

--> ( 1 ) - اتحاد عاقل و معقول باعتبارى همان اتحاد نفوس مستكمله با عقل فعال است . ملا صدرا در اين اشراق اشكالاتى را كه شيخ و ديگران باتحاد نفس با عقل فعال كرده‌اند جواب داده است . حشر انسان كامل در قيامت و تنعم أو بنعم اخروى همان اتحاد و ظهور در عالم عقل فعال است و اينكه در آيات و روايات اشاره به منعم خارجي نيز شده است محمول بر اين معنى است . خوب بود ملا صدرا اين جهت را نيز بيان مينمود . در مسائل عقل و معقولات ملا صدرا مفصلتر از جميع حكما و عرفاى اسلامى بحث كرده است . عاقل و معقول أسفار ط ع 1282 ه ق ص 264 تا 296 ، 297 .