پس صالحان نيز مانند مصلحان ارزشمندند و خدمت كرده‌اند گو اين كه مصلح شمرده نشوند . « 1 » همچنين آقاى سيد حميد روحانى در مقدمه كتاب اسناد انقلاب اسلامى چنين بيان مىدارد : . . . عالمان وارسته فقيهان خود ساخته در راه پيامبران و امامان و براى تداوم مبارزه آنان شيوه‌ها و روش‌هاى گوناگون به كار بستند : - راه پند و اندرز . - راه نفوذ و رخنه در ميان دربارها و مراكز قدرت . - راه روشنگرى ، افشاگرى . مبارزه منفى . - راه درگيرى و قيام و انقلاب . عالمان اسلامى و روحانيون وارسته اگر با مردمى نا آگاه و فريب خورده روبرو بودند ، براى ستم زدائى و رويارويى با خود كامگىها و بيدادگرىهاى طاغوتان ، ناگزير راه پند و اندرز و تاكتيك رخنه ، نفوذ ، ارتباط و رفت و آمد را در پيش مىگرفتند و بدين سان زورمداران را تا آن جا كه توان داشته‌اند . از جنايت ، ستمگرى و خيانت به اسلام و منافع و حقوق مردمان باز مىداشتند و اگر ملّتى آگاه و وفادار بهمراه داشتند ، به مبارزه منفى و يا به خيزش و قيام دست مىزدند و بدين گونه كاخ‌نشينان ، مسرفان و مستكبران را تا هر پايه‌اى كه امكان داشت به عقب‌نشينى وا مىداشتند . محمود محمود در كتاب تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس جلد پنجم صفحه 47 از قول لرد كورزون كه از مهره‌هاى معروف و خطرناك سياست استعمارى انگلستان است نقل مىكند كه : طبقهء مرتجع ايران كه در رأس آن‌ها علماء قرار گرفته‌اند ، اين طبقه با هر بدعتى ( / نوآورى ) كه نفوذ اروپا را در ايران زياد كند ، مخالف مىباشند . اساساً ويژگى مشترك جميع بدعت‌گذاران و سردمداران جريانات انحرافى در دو قرن اخير - بلكه در تاريخ اسلام همين بوده است : كوبيدن اسلام سنّتى ، فقه سنّتى ، عزادارى سنّتى و . . . و درست همين جا است كه روشنفكر مذهبى معاصر با اين كه ظاهراً ادعا و عنوان مخالفت با الحاد و بازگشت به مذهب را دارد و مىخواهد با لا مذهبى و روشنفكران لا مذهب بستيزد نهايتاً به تز اسلام منهاى آخوند و نفى تشيّع سنّتى مىرسد . و نيز به همين دليل است كه روشنفكر مذهبى گرفتار التقاط است . مانند : شريعت سنگلجى ، احمد كسروى و . . .

--> ( 1 ) . * نهضتهاى اسلامى در صد ساله اخير ، صفحه 8 .