غير خود ( ماهيات ) است ، مانند نور حسى مىباشد كه ذاتا ظاهر و روشن‌كننده غير خودش است كه عبارت از اجسام كثيف ، غليظ ، پرچگالى و غيرشفاف براى ديدگان است . ( همان‌گونه كه نور ذاتا ظاهر و ظاهركنندهء اجسام است ، وجود هم ذاتا ظاهر و ظاهركننده ماهيات است و به‌طريق اولى حضرت إله كه وجودش از همه روشن‌تر است ، ذاتا ظاهر و مظهر غير است : اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ) « 1 » . شدت و ضعف نور فكما أنّ النّور الحسّىّ نوع . . . مراتبه المختلفة من الأجسام الكثيفة . بنابراين ، چنان‌كه نور حسى يك نوع واقعيت يگانه دارد و حقيقتش اين است كه ذاتا ظاهر و مظهر غير است و اين معنا در تمام مراتب اشعه و اظلّه و نورها و سايه‌ها وجود دارد ، درحالىكه ذو مراتب ، داراى كثرت و اختلاف‌اند ( و وجود هم همين گونه است ) ، به اين ترتيب نور شديد ، در نوريت خود كه نور ضعيف با آن مشارك است ، شديد است و نور ضعيف در نوريت خود كه با آن نور شديد مشارك است ، ضعيف است ( يعنى شدت و ضعف در واقعيت به خود نور برمىگردد ، نه به چيزى غير آن ) ، پس شدت شديد نور ، جزء مقوم نوريت نيست ، تا اين‌كه نور ضعيف از آن خارج باشد . و آن هم‌چنين ، عرض خارجى حقيقت نور نيست ( تا نور شديد ، خارج و عارض حقيقت نور بشود ) و ضعف ضعيف در نوريت نور ، عيب نيست ( تا گفته شود : نور ضعيف ، نور به علاوه تاريكى است كه چنين نيست ) و نه اين‌كه آن نور ضعيف ، مركب از نور و ظلمت است ، براى اين‌كه تاريكى امر عدمى است ، بلكه شدت شديد و نيز ضعف ضعيف ، به سبب اصل نوريت است . ( شدت و ضعف نوريت تنها به ملاك نور است و نه چيز ديگر ) ، پس براى نور به اعتبار مراتب مختلف آن در شدت و

--> ( 1 ) . نور ، آيه 35 .