است لذت مىبرد و اين لذت با تحقق يافتن فعل حاصل مىگردد ، يعنى غايت به معنى « ما اليه الحركة » تحقق يافته است . و اما درمورد غايت به معنى « ما لاجله الحركة » كه مربوط به قوهء ادراكى است يادآور مىشويم كه ادراك فكرى در كار نبوده است ، حال اگر كسى بگويد ادراك خيالى هم نبوده است و اصولا در اين‌گونه موارد مبدء علمى وجود ندارد ، معلوم است كه نبايد به دنبال غايت به معنى « ما لاجله الحركة » بود ، ولى اگر قائل شويم كه ادراك جزئى ( خيالى ) هست ، چيزىكه هست ، انسان توجه تفصيلى به آن ندارد ، و به عبارت ديگر علم هست ولى علم به علم نيست ، در اين صورت غايت آن همان لذت جزئى است كه با تحقق يافتن فعل حاصل مىشود و يا تحريك قوه شوقيّه است كه آن هم حاصل گرديده . بنابراين در هيچ‌يك از مواردى كه توهم شده است فعل بدون غايت است ، بدون غايت نبوده و منشاء اشكال اين است كه در همهء افعال « غايت فكرى » مقياس قرار گرفته است ، كه معلوم شد در صورتى بايد غايت فكرى و عقلانى را انتظار داشت كه مبدء علمى فعل ، مبدء فكرى و عقلانى باشد « 1 » . كلام خود را در اين فصل با نقل عباراتى از صدرالمتألهين دراين‌باره پايان مىدهيم ، وى پس از بيان انقسام فعل به لحاظ مبادى و غايات آن چنين مىگويد : « فقول القائل إن العبث من دون غاية غير صحيح ، فان الفعل لا يجب أن يكون له غاية بالقياس الى ما ليس مبدءا له بل بالقياس الى ما هو مبدء له . ففى العبث ليس مبدء فكرى البتة ، فليست فيه غاية فكريّة ، و امّا المبادى الاخر فقد حصلت لكل منها غاية فى فعله يكون تلك الغاية خيرا بالقياس اليه . . . ثم إن لإنبعاث الشوق من النائم و الساهى و كذا ممن يلعب بلحيته مثلا علة لا محالة إما عادة أو ضجر عن هيأة او ارادة انتقال إلى هيأة اخرى أو حرص من القوى

--> ( 1 ) به اسفار ، ج 2 ، ص 251 ، درر الفوائد ، ج 1 ، ص 359 - 357 ، شرح منظومه ( مختصر ) ج 2 ، ص 95 - 80 ، اصول فلسفه ، ج 3 ، ص 241 - 234 رجوع شود .