است به محسوسات او و پيش‌بينى كه شخص از راه علم مىكند جز اين نيست كه ياد گذشته‌ها را به آينده برمىگرداند » « 1 » . مقصود از « عليت » ارتباط واقعى موجودات است ، يعنى نيازمندى وجودى ( معلول ) به وجود ديگر ( علت ) به‌گونه‌اى كه وجود معلول بدون وجود علت محال است . براساس اين تفسير از عليت مىگوئيم : از دو موجود كه يكى علت است و ديگرى معلول ، علت چيزى را به معلول مىدهد و معلول چيزى را از علت مىگيرد . و اين رابطه ، رابطه اعطاء و قبول است و علت فاعلى هم همان اعطاء كنندهء هستى معلول مىباشد . بنابراين ما اگر عليت و معلوليت را يك رابطهء حقيقى و عينى در عالم وجود تفسير كنيم ، تحليل عقلانى آن به‌گونه‌اى است كه يادآور شديم و در اين تحليل عقلانى به دو مفهوم اعطاءكننده و پذيرنده ( يا مفاهيم معادل آنها ) مىرسيم ، و باتوجه به اين‌كه علت فاعلى به‌معناى اعطاءكننده است ، براى انكار علت فاعلى مجالى باقى نمىماند . و اصولا در اين تجزيه و تحليل عقلانى سخن از ماده و علت مادى به ميان نيامده ، موجود مجرد و مادى حكم يكسانى دارند ، و به همين خاطر در ميان علل چهارگانه ، عنوان علت بيش‌از همه براى فاعل برازندگى دارد . و باز به همين خاطر است كه هرگاه لفظ علت به‌طور مطلق به كار ميرود ، مقصود علت فاعلى است . آنچه بيان گرديد حاصل مطالبى است كه مصنف در نهاية الحكمه و پاورقى اسفار فرموده‌اند « 2 » . 2 - مطالعهء عليّت در پديده‌هاى مادى : مطالعه و بررسى مسأله عليت در پديده‌هاى مادى نيز همان نتيجه‌اى را كه از تجزيه و تحليل عقلانى « عليت » به دست آورديم تأييد مىكند ، و مصنف علامه در اصول فلسفه اين روش را پيموده‌اند .

--> ( 1 ) سير حكمت در اروپا ، ج 2 ، ص 150 . ( 2 ) اسفار ، ج 2 ، ص 191 ، نهاية الحكمه ، مرحله ( 8 ) فصل ( 6 ) .