على ربانى گلپايگانى

39

ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى )

بحث از عدم مطلق به ميان مىآيد و اينكه آيا مىتوان از آن خبر داد يا نه ؟ و آيا اعادهء معدوم ممكن است يا نه ؟ بنابراين تصور آنان كه اين مباحث را به كلى از بحثهاى فلسفى بيگانه مىدانند ، تصور صحيح و واقع‌بينانه‌اى نيست . عرض ذاتى چيست ؟ براى تشخيص موضوع هرعلمى ضابطهء معروفى وجود دارد و آن اينكه « موضوع » هرعلمى عبارت از آن چيزى است كه در آن علم از « عوارض ذاتى » آن بحث مىشود . و مصنف نيز همين ضابطه را در بيان موضوع فلسفه يادآور شده‌اند ، از آنجا كه اين مسأله در ابتداى همه يا اكثر كتابهاى درسى حوزوى مطرح گرديده است و تفسير روشنى هم براى آن بيان نگرديده است ، ما آن را به طور فشرده و در عين حال روشن بيان مىكنيم . قبلا يادآور مىشويم كه جاى بحث دربارهء عرض ذاتى ، منطق و آن هم در كتاب برهان است . يكى از شرايط مقدمات برهان اين است كه محمولات مقدمات ، براى موضوعات آنها ذاتى باشند ، آنجا است كه به تفصيل در اين‌باره بحث شده است ، و گذشته از شيخ الرئيس كه در كتب منطقى خود به تفصيل در اين مورد سخن گفته است ، مرحوم مظفر ( ره ) در المنطق بحث صناعة البرهان ، و علامهء طباطبايى ( ره ) در تعليقهء خود بر اسفار ج 1 با بيانى روشن « عرض ذاتى » را تفسير كرده‌اند . شيخ در منطق اشارات در اين مورد چنين مىگويد : « هو المحمول الذى يلحق الموضوع من جوهر الموضوع و ماهيته » يعنى عرض ذاتى ، محمولى است كه به خاطر ماهيت و جوهر موضوع لاحق و عارض بر موضوع مىگردد . محقق طوسى در شرح عبارات شيخ مىگويد : « محمولى كه عارض موضوع مىگردد ، يا به اين جهت است كه آن موضوع به حسب ذات خود اقتضاى آن را دارد ( اما ان يلحقه لانه هو ) و يا به خاطر امرى ديگر عارض بر موضوع مىشود .