الرئيس كه گفته است « كل ما قرع سمعك من الغرائب فذره فى بقعة الامكان ، ما لم يزدك عنه قاطع البرهان » : هر امر شگفت‌آورى را شنيدى تا وقتى برهان قاطع بر نفى آن اقامه نگرديده است در بوتهء امكان بگذار . مقصود از اين امكان نيز « احتمال » است ، نه امكان ذاتى و غير آن ، يعنى آنچه بر نفى آن برهان و دليل قطعى ندارى به عنوان يك امر محتمل بپذير ، نه به طور قطعى آن را نفى كن ، و نه پذيرا باش . امكان استقبالى هم چيزى غير از احتمال وقوع حادثه در آينده نيست ، آن هم براى كسى كه علم روشن به وقوع يا عدم وقوع حوادث آينده ندارد . امكان استعدادى معانى يا اصطلاحات ياد شده از امكان در كلمات شيخ الرئيس مطرح بوده و در مباحث منطقى خود ، آنها را مورد بحث قرار داده است « 1 » . ولى امكان استعدادى را شيخ عنوان نكرده و ظاهرا اوّل كسى كه آن را مطرح نموده ، شيخ اشراق است « 2 » ، و گويا ريشهء پيدايش اين اصطلاح ، مطلبى است كه در كلمات بو على به چشم مىخورد ، و آن اينكه هرحادثى مسبوق به استعداد است و هراستعداد هم حاملى دارد كه همان ماده است ، و به عبارت ديگر : « كل حادث زمانى مسبوق بقوة الوجود و تحملها المادة » . آنگاه بر اين اصل چنين استدلال شده است كه : اين حادث قبل از تحقق وجود ، نمىتواند واجب يا ممتنع باشد ، زيرا آنچه واجب الوجود است ، حادث زمانى نخواهد بود ، و آنچه ممتنع الوجود است ، هرگز موجود نخواهد شد ، بنابراين حادث زمانى مفروض قبل از پيدايش ، ممكن خواهد بود « 3 » .

--> ( 1 ) به شرح اشارات ، ج 1 ، ص 156 - 151 ، رجوع نمائيد . ( 2 ) شرح مبسوط منظومه ، ج 3 ، ص 224 . ( 3 ) در اين‌باره در مرحله دهم ( قوه و فعل ) به تفصيل بحث خواهد شد .