از آن به عنوان توحيد خاصى و توحيد حقيقى ياد نموده‌اند ، در واقع به نوعى عقيده ثنويت و شرك خفى بازمىگردد » « 1 » . 4 - كثرت وجود و موجود : يعنى به عدد موجودات ، وجودهاى مختلف هست ، و موجودات از نظر هستى كاملا مباين با يكديگر مىباشند ، اين نظريه ، به حكماء مشاء نسبت داده شده است ، ( و عند مشائية حقايق تباينت ) ، و از اين نظريه در بحثهاى خداشناسى و توحيد ، به « توحيد عامى » ياد مىشود ، يعنى اعتقاد عامه مردم در مورد خدا و موجودات عالم به همين نحو است ، مرحوم سبزوارى پس از نقل آن مىگويد : « و نافع است ايشان را به شرائط اعمال صالحه و اعتقاد اجمالى ( به اين ) كه : القول منّا قول آل محمد ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) » « 2 » ؛ آنچه مىگوئيم و به آن پايبنديم همان است كه اهل بيت پيامبر ( عليهم السّلام ) آن را مىگويند و به آن عقيده دارند . 5 - وحدت تشكيكى حقيقت وجود : اين نظريه همان است كه مورد قبول صدر المتألهين ( رحمه اللّه ) و پيروان او است و از آن به « وحدت در عين كثرت و كثرت در عين وحدت » ياد مىشود . و ما قبلا كلام صدر المتألهين را در اين‌باره نقل نموديم . اين نظريه هم مايهء عرفانى و ذوقى دارد و هم پايه عقلى و برهانى و هم پشتوانه دينى و ايمانى ، و به عبارت ديگر ، ايمان و قرآن ، ذوق و عرفان ، عقل و برهان ، همگى اين نظريه را تأييد و تمجيد مىنمايند ، و اين است معناى اين‌كه « حكمت متعاليه » به جمع ميان عرفان و ايمان و برهان توفيق حاصل نموده است ، و اين از ابتكارات و افتخارات اين فيلسوف بزرگ اسلامى بشمار مىرود . تمايز يا اختلاف تشكيكى چيست ؟

--> ( 1 ) اسرار الحكم ، ط تهران ، اسلاميه ، ص 30 - 28 . ( 2 ) همان مأخذ .