است « 1 » . صدر المتألهين ( رحمه اللّه ) در اين‌باره توجيهى دارد كه انرا يادآور مىشويم : « بايد دانسته شود كه اينكه ما براى حقيقت وجود قائل به مراتب متكثره مىباشيم با آنچه در صدد اثبات آن هستيم و در آينده اثبات خواهيم نمود منافات ندارد ، و آن عبارت است از « وحدت وجود و موجود » از نظر ذات و حقيقت . اين همان نظريه‌اى است كه مورد قبول اوليا و عرفاء و بزرگان از اهل كشف و يقين است ، و ما در آينده اقامه برهان خواهيم نمود بر اينكه : هرچند موجودات متكثر و متمايز مىباشند ، لكن همگى مراتب تعين‌هاى حق تعالى و ظهورات نور و شئونات ذات او مىباشند ، نه اينكه امورى مستقل و ذواتى منفصل ( و جداى از واجب الوجود ) باشند » « 2 » . حاصل كلام صدر الحكماء اين است كه ما در عين قبول « وحدت حقيقت وجود و موجود » ، نوعى كثرت مرتبه‌اى را هم قائليم و اين در حقيقت ، نظريهء ديگرى در اين مسأله است كه بعدا يادآور خواهيم شد . 2 - وحدت شهود : گاهى نظريهء وحدت وجود به معناى وحدت شهود مطرح مىگردد . و به گفته شهيد مطهرى ، مقصود از وحدت وجود در كلمات عرفاى دست اول ، همان وحدت شهود بوده است ، و مقصود اين است كه عارف به مرحله‌اى از معرفت نائل مىگردد ، كه جز واجب الوجود تعالى به واقعيت ديگرى توجه ندارد ، و در نظر او همه چيز آئينهء خدانما است . « رسد آدمى به جايى كه به جز خدا نبيند » ، البته رسيدن به اين مقام تنها در پرتو هدايت‌هاى عقل امكان‌پذير نيست ، بلكه به يك رشته رياضت‌هاى دينى و تصفيه و تهذيب نفس نيز احتياج دارد . سعدى در بوستان در اين‌باره چنين مىگويد :

--> ( 1 ) علاقمندان مىتوانند به اصول فلسفه ، جلد سوم ، پاورقى صفحة 46 مراجعه نمايند . ( 2 ) اسفار ، ج 1 ، ص 71 .