إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى . « 1 » ( ( انسان بايد بداند كه ) بازگشت به سوى خداست . ) و اين البته در صورتى است كه ملكات و خوىهاى پاك نفس ، سازگار با عالم قدس و پاكى باشد . اما اگر ملكاتى كه نفس كسب كرده است سازگار با عالم ماده باشد و با عالم قدس و پاكى ناهماهنگ و ناسازگار باشد ، امر برعكس مىشود و هرچه را كه نفس مشاهده مىكند انواع درد ، رنج و عذاب است و هرچه بخواهد از اين وضع كه با دست خويش براى خويش آماده ساخته است خارج شود ، به واسطهء ملكات و رذائلى كه در ذات خويش فراهم آورده است باز به آن وضعيت برمىگردد و به او گفته مىشود : درد و سوزش آتش را بچش ! و مسئله چنين نيست كه مردم عوام پنداشته‌اند كه بهشت نيكبختان تنها يك باغ سرسبزى است و جهنم و آتش شوربختان و اشقيا نيز تنها يك گودالى از آتش است ؛ نه ، بلكه بهشت و دوزخ عواملى وسيع و گسترده‌اند كه به طور وصف‌ناپذيرى گسترده‌تر و وسيع‌تر از اين عالم ماده هستند . و از آنچه كه پيش‌تر گفتيم آشكار شد كه بين آغاز و انجام موجودات و ابتدا و بازگشت ( بدء و عود ) از دو جهت تفاوت وجود دارد : يكى اينكه عود و بازگشت ، وسيع‌تر و گسترده‌تر از آغاز و بدء است زيرا نفس در عالم ماده از طريق كسب معلومات و آگاهىها وسعت و فراخى يافته است ، و ديگر اينكه در مرحلهء عود و بازگشت ، به خلاف مرحلهء بدء و شروع دو راه وجود دارد : يكى راه سعادت و لذت و جنّت و ديگر راه شقاوت و آتش و محنت . و اين مطلب كه گفته شد ، البته با مسئلهء سبقت شقاوت اشقيا و رقم زده شدن سرنوشت آنان به وسيلهء قلم اعلى منافاتى ندارد . و شما خوانندهء عزيز آگاه باش كه اين مطالب ، پاره‌اى از آنها بديهى و بىنياز از اثبات است و برخى نيز در جاى خود با برهان به اثبات رسيده‌اند . و از بياناتى كه گذشت ، وجه ارتباط اعمال و مجاهدت‌هاى شرعى با وعده‌هايى كه خداوند سبحان از طريق پيامبرانش بيان فرموده است روشن و آشكار

--> ( 1 ) . علق / 8