البته بحث ولايت در علم شريف « فقه » و « علم كلام » نيز دامنه‌اى وسيع دارد و فقيهان و متكلمان از ديدگاه فقهى و كلامى به بررسى و كاوش پيرامون آن پرداخته‌اند ، ولى بحث ولايت در عرفان ديگر است و در آن دو علم ، ديگر . گرفتارى عاقل ، ديگر است و درد عاشق ، ديگر . گرچه ، مراتب محفوظ است و تجافى ممنوع و هر چيزى به جاى خويش نيكو است ! » تنى چند از بزرگان عرفا به نگاشتن رساله در موضوع ولايت پرداخته‌اند كه مرحوم محدث عاليقدر ، شيخ آغابزرگ تهرانى ( قدس سره ) در جلد 25 كتاب گرانقدر و ارزشمند خويش ، به نام « ألذريعة الى تصانيف الشّيعة » از آنان ياد كرده است . صاحب « الذريه » در ذيل حرف « واو » از پاره‌اى كتب و رسالات نام مىبرد كه به نام « رسالهء ولايت » يا « ولايت‌نامه » در موضوع ولايت نگاشته شده‌اند ، كه البته برخى - و بيشتر آنها - در خصوص ولايت از ديدگاه فقهى و كلامى به بحث پرداخته‌اند . برخى نيز منظومه‌هايى شعرى است كه پيرامون ولايت سروده شده است و تنها شمار اندكى از آن رسالات در خصوص مسئلهء مهم و شريف ولايت عرفانى كه در عرفان نظرى و « علم الهى مطلق » بحث مىشود ، تحرير يافته‌اند . مرحوم آقا محمد رضا قمشه‌اى ( ره ) كه از عارفان بزرگ شيعى و همطراز بزرگان عرفان ، همچون صدر الدين قونوى و قيصرى و جندى و كاشانى و فرغانى و ديگر ناموران عرصهء عرفان است ، رساله‌اى در ولايت ، به سبك و شيوهء اهل تشيع نگاشته است كه ذيلى است بر « فصّ شيثى » كتاب « فصوص الحكم » عارف الهى ، محى الدين بن عربى ( قدس اللّه نفسه الزكيه ) و همراه با رساله‌اى در موضوع خلافت كبرى ، از اين عارف متأله قدوسى به طبع رسيده است . مرحوم آية اللّه ميرزا احمد آشتيانى ( قدس سره الشريف ) كه از حكيمان متأله و عارفان سترگ و دل آگاه و از مدرسان نامدار علوم عقلى و كشفى در تهران بوده است نيز رساله‌اى در اين مبحث مهم نگاشته است كه « رسالة الولاية » نام دارد و از سوى بعضى فضلا به چاپ هم رسيده است . بزرگانى چون داود قيصرى ، معروف به « شيخ كبير » كه از شارحان نامى فصوص شيخ اكبر است در