به ميان آمده ، مجلسى در بيان خود نوشته كه مقصود از معاينه ، مواجهه در خطاب است ، يعنى خداوند پيشاپيش مردم كلام آفريده و با آنان سخن گفت ، ولى اين حالت را فراموش كردند و فقط معرفت در دل‌هايشان ماند . استاد در تعليقهء توضيحى خود چنين نوشته : در اخبار جوامع التوحيد درباره رؤيت مطالبى آمده كه معناى معاينه را روشن مىكند و آن وجود علم يقينى به وجود خداوند سبحان است بدون واسطه تفكر عقلانى و تصور خيالى و يا وهمى ، و يا اتصال حسى و ديگر لوازم جسمى و يا محدوديت . ( دقت بفرماييد ) و چون هيچ موجود ذىشعورى بلكه موجود مخلوقى از اين نوع علم بىبهره نيست ، پس ميان او و خلق جز خود خلق حجابى نيست ، چنان كه در روايات آمده است . « 1 » تعليقه ديگر ذيل همان حديث و همان بيان در زمينه توجيه معرفتى است كه آفريده خداوند است نه كار انسان كه مجلسى احتمالاتى ابراز مىكند ضمن اقرار به دور بودن بيشتر آن‌ها از قوت و حد قبول . استاد در اين مورد چنين مىنويسد : اراده‌اى كه مناط اختيار است به هيچ امرى تعلق نمىگيرد مگر پس از تصور و تصديقى به صورت مختصر و يا مفصل كه قبلًا بوده . پس تعلق اراده به اصل معرفت و شناخت امرى ناممكن است . در نتيجه ، معرفت نمىتواند عملى اختيارى و صنع خود انسان باشد ، همانند كارهايى كه انسان با اعضا و جوارحش انجام مىدهد . و اين چيزى است كه روايت‌ها بدان متعرض‌اند ، ولى تفصيل علم و معرفت با واسطه ، اختيارى است ، بدين معنا كه فكر در مقدمات ، انسان را مستعد مىكند كه نتيجه از سوى خداوند بر او افاضه شود و به هر حال علم ، فعلى از افعال انسان نيست و شرح مطلب جاى ديگر لازم دارد . « 2 »

--> ( 1 ) . همان ، ص 223 . . ( 2 ) . همان ، ص 224 . .