اولا ما قبول نداريم كه ظاهر آن مقصود باشد ، و لاجرم حمل بر خلاف ظاهرش مىكنيم . و ثانيا بالفرض ظاهر اين روايت را بپذيريم ، از كجا معلوم است كه واقع امر هم همين‌طور بوده ، بلكه ممكن است انس اشتباه كرده باشد . ثالثا بالفرض بپذيريم كه انس اشتباه نكرده ، ولى اين‌كه فردفرد گروه بسيارى ، تمامى قرآن را حفظ نكرده باشند لازمه‌اش اين نيست كه تمامى قرآن را مجموعا گروه بسيار حفظ نكرده باشند ، و شرط تواتر اين نيست كه تمامى قرآن را يك‌يك مسلمانان حفظ كرده باشند ، بلكه اگر همه قرآن را همه افراد حفظ داشته باشند هرچند كه به نحو توزيع بوده باشد در تحقق تواتر كافى است « 1 » . اما اين‌كه ادعا كرد كه ظاهر كلام انس مقصود نبوده ، سخنى است كه در بحث‌هاى لفظى - كه اساس آن ظاهر الفاظ است ، و تنها وقتى از ظاهر صرف نظر مىشود كه قرينه‌اى از كلام خود متكلم يا از نائب مناب متكلم در بين باشد - هرگز پذيرفته نيست ، و اهل بحث اين معنا را نمىپذيرند كه شما به خاطر كلمات ديگران از ظاهر كلام كسى صرف‌نظر كنيد . علاوه بر اين ، اگر هم بنا شود كلام انس بر خلاف ظاهرش حمل شود ، لازم است بر اين‌كه چهار نفر مذكور در عهد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله معظم قرآن و بيشتر سوره‌ها و آياتش را جمع كرده بودند ، حمل شود نه اين‌كه حمل كنيد بر چهار نفر مذكور و ديگر صحابه كه همه قرآن را برطبق ترتيب قرآن عثمانى جمع كرده بودند و موضع يك‌يك آيات را تا به آخر ضبط كرده بودند ، چون

--> ( 1 ) . الاتقان : 1 / 70 .