تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ . . . « 1 » كه در روايات آمده كه آخرين آيه نازل بر آن جناب است . پس معلوم مىشود اين‌گونه آيات كه در سوره‌هاى غير مناسبى قرار گرفته‌اند و ترتيب نزول آنها رعايت نشده ، به اجتهاد اصحاب در آن مواضع قرار گرفته‌اند . مؤيد اين معنا روايتى است كه صاحب الاتقان « 2 » از ابن حجر نقل كرده كه گفته است : روايتى از على وارد شده كه بعد از درگذشت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله قرآن را به ترتيب نزولش جمع‌آورى كرده است . اين روايت را ابن ابى داوود هم آورده « 3 » و مضمون آن از روايات مسلم و صحيح شيعه است . اين بود آنچه كه ظاهر روايات اين باب بر آن دلالت مىكرد . اما عده زيادى اصرار دارند بر اين‌كه ترتيب آيات قرآنى توقيفى است ، و آيات قرآن موجود در دست ما ، كه معروف به قرآن عثمانى است ، به دستور رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ترتيب يافته كه دستور آن جناب و به اشاره جبرئيل بوده است . اين عده ظاهر رواياتى كه ذكر شد را تاويل نموده و گفته‌اند : جمعى كه صحابه كردند جمع ترتيبى نبوده ، بلكه همان ترتيبى را كه به ياد داشته‌اند در آيات و سوره‌ها رعايت نموده‌اند ، و آن را در مصحفى ثبت كرده‌اند . و حال آن‌كه كيفيت جمع اول كه در زمان ابو بكر اتفاق افتاد ، و روايات آن را بيان مىكرد ، صريحا اين تاويل را رد مىكند .

--> ( 1 ) . سوره بقره : 281 . ( 2 ) . الاتقان : 1 / 71 . ( 3 ) . الاتقان : 1 / 71 .