جامعه اسلامى ما ، علاوه بر تحمّل آثار سوء سلطه كفّار و از بين رفتن آمال و آرزوهاى خويش در حاكميت قرآن كريم ، از مشكلات مذكور و مشكلات ديگر در رنج بود . بنابراين ، بايد براى مقابله با اين تهديد آشكار عليه ارزش‌ها و حقوق مسلمانان ، مخالفتى صورت مىگرفت و فكرى سازنده و روش منظمى ، براى اصلاح خرابىها و نضج انديشه اصلاح طلبى و نجات از بند كفّار ، در مردم غيور شرق اسلامى بوجود مىآمد . « 6 » اگر بگوييم كه ملل شرق ، همگى داراى نهضت سياسى و فكرى مشتركى مىباشند ، كه توسط « سيد جمال الدين » به پا شد ، غلوّ نكرده‌ايم . سيّد جمال نسبت به خطر حاكميت غرب كه در شرق اسلامى گسترش يافته بود ، آگاهى داشت و نهضت بزرگ اصلاح‌طلبانه وى كه بر اساس مسائل دينى ، اجتماعى و سياسى بود ، هنگامى صورت گرفت كه دنياى اسلام در خواب عميقى فرورفته بود . « 7 » ريچارد آدامز در اين باره مىگويد : « كوشش‌هاى اين مرد آگاه - يعنى سيّد جمال - همه كشورهاى اسلامى و كشورهاى اروپائى را كه با آنها رابطه داشتند ، فرا گرفت . افغانستان ، ايران ، تركيه ، مصر و هند همگى به نهضت سيّد جمال پيوستند . اين نهضت ، اثر زيادى در كشورهاى اسلامى داشت و آنها را به سختى تكان داد » . « 8 » در مدّتى كه شيخ محمد عبده با سيّد جمال همراه بود ، استفاده وافرى از محضرش برده و از افكار نافذ او بهره‌ها گرفت . احياى اسلام در سرزمين مصر - در ربع آخر قرن 19 - به رهبرى شيخ محمد عبده صورت پذيرفت و به شكل جنبش مشخصى بود كه سعى داشت دين را از بندهاى جمود رهايى بخشد و خواستار حركت به طرف ايجاد اصلاحات بيشتر ، جهت وفق دادن بين دين و مسائل پيچيده زندگى جديد بود . « 9 »

--> ( 6 ) - محمود ابو ريّه : جمال الدين افغانى : تاريخه و رسالته و مبادئه ، قاهره 1386 ، انتشارات مجلس اعلى للشئون الاسلاميه ، ص : 65 ، 244 . ( 7 ) - محامى عبد المحسن قصّاب : ذكرى الافغانى فى عراق ؛ بغداد ، انتشارات رشيد ، 1364 ه ، ص : 9 . ( 8 ) - ريچارد آدامز : اسلام و التجديد فى مصر ، ترجمه عباس محمود ، قاهره ، انتشارات اعتماد ، 1353 ه ، ص : 14 . ( 9 ) - ريچارد آدامز : اسلام و التجديد فى مصر ، مقدمهء بحث ، ص : 4 .