ج - از جملهء « اسْجُدُوا لِآدَمَ . . . » * اجمالا استفاده مىشود كه سجده براى غير خدا جائز است در صورتى كه منظور از آن ، احترام و تكريم آن غير خدا ، و در عين حال خضوع و اطاعت امر خدا نيز بوده باشد ، و نظير اين استفاده را از آيهء 100 سورهء يوسف « وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ ، وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً . . . » نيز مىتوان كرد - [ سجده عبادت ذاتى نيست ] و آنچه در شرع و يا عقل ممنوع است ، اين است كه انسان با سجدهء خود براى غير خدا ، بخواهد براى آن غير اثبات ربوبيت كند ، و اما اگر منظورش از سجده صرف تعارف و تحيت و يا احترام او باشد و بس ، بدون اينكه ربوبيت براى او قائل باشد ، در اين صورت نه دليل شرعى بر حرمت چنين سجده‌اى هست ، و نه عقلى . « 1 » س 782 - چرا خداوند متعال در آيهء « وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ » « 2 » افتادن سايهء اجسام را در صبح و شام بر زمين ، سجده ناميده است ؟ ج - علّت اينكه قرآن افتادن سايهء اجسام را در صبح و شام بر زمين ، سجده ناميده بر اين اساس است كه در اين حال معناى سجده ذاتى را كه در ذوات اشياء است با مثالى حسّى ممثل نموده حس آدميان را براى درك معانى سجدهء ذاتى بيدار مىكند ، و براى چنين مردمانى راه انتقال به اين حقيقت عقلى و غيرحسى را آسان مىسازد . اين آن معنايى است كه از تدبّر و دقت در كلام خداى تعالى به دست

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 1 ، ص 188 و 189 . ( 2 ) . سورهء رعد ، آيهء 15 .