بوده باشد . چون اين اختلاف ظاهرى و صورى است ، و ريشهء همه آنها يكى است و آن مسأله جلب منفعت و فراهم نمودن وسايل زندگى و آسايش از خانه و همسر و خوراك و پوشاك و امثال آن ، و دفع ضرر و فرار از چيزهايى است كه در سعادت زندگى او خلل وارد مىسازد ؛ و اين هميشه و در همهء افراد بشر به طور يكسان وجود دارد ، و از فطريات غير قابل تغيير است ، همچنانكه قرآن كريم « 1 » هم به آن اشاره فرموده است . « 2 » س 675 - اختلافى كه در شريعت‌ها وجود دارد از چه نظر مىباشد ؟ ج - شرايع رسولان و انبياى الهى از نظر مقدار و كيفيت مختلف است ، ليكن در عين حال از نظر حقيقت چيزى به جز همان امر واحد نيست ، اختلافى كه در شريعت‌ها هست از نظر كمال و نقص است ، نه اينكه اختلاف ذاتى و تضاد و تنافى اساسى بين آنها باشد ، و معناى جامعى كه در همهء آنها هست عبارت است از تسليم شدن به خدا در انجام شرايعش ، و اطاعت او در آنچه كه در هرعصرى با زبان پيامبرش از بندگانش مىخواهد . امّا اختلافى كه اهل كتاب از يهود و نصارا در دين كردند ، با اينكه كتاب الهى بر آنان نازل شده ، و خداى تعالى اسلام را بر ايشان بيان كرده بود ، اختلاف ناشى از جهل نبود و چنان نبود كه حقيقت امر بر ايشان مجهول بوده باشد ، و ندانسته باشند كه دين خدا يكى است . بلكه اين معنا را به خوبى مىدانستند و تنها انگيزهء آنان در اين اختلاف ، حس

--> ( 1 ) . ر . ك : سورهء روم ، آيهء 30 . ( 2 ) . الميزان ؛ ج 7 ، ص 343 . [ با تصرف ]