س 529 - آيا حشر حيوانات شبيه حشر انسان است ؛ و آنها هم مبعوث شده و اعمالشان حاضر گشته بر طبق آن پاداش و يا كيفر مىبينند ؟ اصلا ملاك حشر چيست ؟ ج - آرى معناى حشر همين است ، چه حشر به‌معناى جمع‌كردن افراد و آنها را از جاى كندن و به سوى كارى بسيج دادن است . از آيات متعددى « 1 » استفاده مىشود كه تنها ملاك حشر مسألهء فصل خصومت در بين آنان و احقاق حق است كه در آن اختلاف دارند . و مرجع همهء اين آيات به دو كلمه است ؛ و آن انعام نكوكار و انتقام از ظالم است هم‌چنانكه در آيهء : « إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ ، به درستى كه ما از مجرمين انتقام خواهيم گرفت » « 2 » و نيز آيات ديگر « 3 » به اين دو چيز اشاره دارند ، يعنى انعام و انتقام را جزاى دو وصف احسان و ظلم دانسته ، و چون اين دو وصف در بين حيوانات هم هست ، و اجمالا افرادى از حيوانات را مىبينيم كه در عمل خود ظلم مىكنند و افراد ديگرى را مشاهده مىكنيم كه رعايت احسان را مىنمايند از اين‌رو بدليل اين آيات بايد بگوييم كه حيوانات نيز حشر دارند . و نيز مؤيد اين معنا ظاهر آيهء 61 سورهء مباركهء نحل است . « 4 » س 530 - آيهء مباركهء « وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَ لكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ، و اگر خدا مىخواست مردم را به كيفر ظلمشان بگيرد هيچ جنبنده‌اى بر روى زمين نمىماند ، و لكن كيفرشان را براى مدتى معين

--> ( 1 ) . ر . ك : سورهء سجده ، آيهء 25 ؛ سورهء آل عمران ، آيهء 55 . ( 2 ) . سورهء سجده ، آيهء 22 ( 3 ) . رك : سورهء ابراهيم ، آيهء 48 - 47 . ( 4 ) . الميزان ؛ ج 7 ، ص 108 و 109 [ با تصرف ]