ج - تسبيح اولياء الهى دربارهء پروردگارشان تنها تسبيح به زبان و صرف گفتن « سبحان اللّه » نيست ، بلكه تسبيحشان هم به زبان ، هم به عمل و هم به قلب مىباشد ؛ چون تسبيح اگر كمتر از اين و در مرحله‌اى پايين‌تر از اين باشد تسبيحى آميخته با شرك است ، همچنانكه خداى تعالى فرموده : « وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ « 1 » ، بيشتر مردم به خدا ايمان نمىآورند ، مگر در عين حال مشركند » . « 2 » س 389 - آيا « تسبيح » آسمان و زمين و هرآنچه در بين آن دو است ، تسبيح به‌معناى حقيقى است و يا « زبان حال » و مجازى است ؟ ج - حق اين است كه تسبيح به‌معناى حقيقى است كه در كلام خداى تعالى به‌طور مكرر براى آسمان و زمين و آنچه در بين آن دو است ( اعم از موجودات عاقل و غيرعاقل ) اثبات شده ، و ما مىبينيم كه در ميان نامبردگان موردى است كه جز تسبيح حقيقى را نمىشود بدان نسبت داد و چون تسبيح در آن مورد حقيقى است قهرا بايد در تمامى نامبردگان به نحو حقيقت باشد ، مثلا يكى از اين سنخ آيات ، آيهء شريفهء « إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ ، به درستى كه ما مسخّر گردانيديم كوه‌ها را كه با او تسبيح مىگفتند در شبانگاه و وقت طلوع آفتاب » « 3 » ، و آيهء شريفهء « وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْرَ » « 4 » است كه به يك سياق و يك بيان فرموده كوه‌ها و مرغ‌ها با او تسبيح مىگفتند ، و قريب به اين مضمون است آيهء « يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَ الطَّيْرَ » « 5 » و با اين حال ديگر معنا

--> ( 1 ) . سورهء يوسف ، آيهء 106 . ( 2 ) . الميزان ؛ ج 10 ، ص 20 . [ با تصرف ] ( 3 ) . سورهء ص ، آيهء 18 . ( 4 ) . سورهء انبياء ، آيهء 79 . ( 5 ) . سورهء سبأ ، آيهء 10 .