س 146 - خلاصهء ويژگىهاى مسلك‌هاى اخلاقى چيست ؟ ( بحث اخلاقى ) ج - مسلك اوّل در تهذيب نفس قائل است كه نفس خود را اصلاح كنيم و ملكات آن را تعديل نمائيم تا صفات خوبى به دست آوريم ، صفاتى كه مردم و جامعه آن را بستايند . مسلك دوّم گرچه مثل مسلك اوّل هدفش فضيلت انسان از نقطه‌نظر عمل است لكن غرض در مسلك دوم سعادت حقيقى و دائمى يعنى به كمال رساندن ايمان به خدا و ايمان به آيات او است چون خير آخرت سعادت و كمال واقعى است نه سعادت و كمال در نظر مردم به تنهائى ، كه اين مسلك انبياء و صاحبان شرايع ( و اديان ) است . مسلك سوم كه آن را مىتوان « مكتب اخلاقى قرآن » نام گزارد با دو مسلك سابق يك فرق اساسى دارد و آن اينكه هدف در اينجا ذات خداست نه كسب فضيلت انسانى ! يا به عبارتى ديگر غرض از تهذيب اخلاق تنها و تنها رضاى خداست ، مىتوان گفت در مكتب سوم موضوع فضيلت و غير فضيلت به كلى فراموش مىشود ، و هدفى كه در مكتب اول و دوم فضيلت انسانى بود به هدف عالىترى يعنى ذات مقدس خدا تبديل مىشود . و بعضا امورى كه در آن دو مكتب جزء فضائل محسوب مىشود در اين مكتب جزء رذائل است يا بالعكس . مسلك چهارم « 1 » كه خلاصهء نظرش چنين است : « اخلاق هم از نظر اصول و هم از نظر فروع باختلاف اجتماعات و طرز تمدن مختلف مىشود ، زيرا

--> ( 1 ) . ر . ك : الميزان ؛ ج 1 ، ص 564 - 574 ، ذيل چهار مقدمه تفصيلى در ردّ نظريه چهارم .