اگر روايت « واحده » باشد ، ما قاطعيم كه جملهء « فيعلّمونها . . . » از طريقى كه صدوق رحمه الله نقل كرده‌اند ساقط شده و از قلم نساخ افتاده . يا اين‌كه صدوق رحمه الله جمله را ذكر نكرده است . فرض ديگر اين‌كه دو حديث باشد : يكى بدون جملهء « فيعلّمونها . . . » و ديگرى با اين جمله وارد شده باشد . بنابر اين‌كه جملهء مزبور در حديث باشد ، قطعاً كسانى را كه شغل آنان نقل حديث باشد و از خود رأى و فتوايى ندارند ، شامل نمىشود ؛ و نمىتوان گفت بعضى از محدثين كه اصلًا حديث را نمىفهمند و مصداق « رُبَّ حَامِلِ فِقهٍ لَيْسَ بِفَقيهٍ » « 1 » هستند و مانند دستگاه ضبط اخبار و روايات را مىگيرند و مىنويسند و در دسترس مردم قرار مىدهند ، خليفه‌اند و علوم اسلامى را تعليم مىدهند . البته زحمات آنان براى اسلام و مسلمين ارزنده است ، و بسيارى از آنان هم فقيه و صاحب رأى بوده‌اند ؛ مانند كلينى « 2 » ؛ شيخ صدوق رحمه الله و پدر شيخ صدوق « 3 » ؛ كه از فقها بوده و احكام و علوم اسلام را به مردم تعليم مىداده‌اند . ما كه مىگوييم شيخ صدوق رحمه الله با شيخ مفيد « 4 » ؛ فرق دارد ، مراد اين نيست كه شيخ صدوق رحمه الله فقاهت نداشته ؛ يا اين‌كه فقاهت

--> ( 1 ) . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در مسجد خيف در ضمن خطبه‌اى فرمود : « فَرُبَّ حَامِلِ فِقهٍ لَيسَ بِفَقيهٍ . وَرُبَّ حَامِل‌ِفِقهٍ إِلى مَنْ هُوَ أفْقَهُ مِنْهُ » ؛ « چه بسا حامل دانشى كه خود به آن آگاه نباشد . و چه بسا بردارندهء دانشى كه آن را به آگاه‌تر از خود رساند » . الكافي ، ج 1 ، ص 404 ، « كتاب الحجّة » ، « باب ما أمر النبي صلى الله عليه و آله و سلم بالنصيحة لأئمّة المسلمين » ، حديث 2 ؛ عوالي اللآلي ، ج 4 ، ص 66 ، حديث 24 ؛ بحار الأنوار ، ج 21 ، ص 138 ، حديث 33 . ( 2 ) . محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى رازى ، ( 328 يا 329 ه . ق ) معروف به « ثقةالإسلام » از محدّثان بزرگ‌شيعه و شيخ مشايخ اهل حديث . وى اولين مؤلف از مؤلفان « كتب اربعه » شيعه است كه به ساليان دراز كتاب عظيم كافى را در سه بخش « اصول » و « فروع » و « روضه » گرد آورد . ( 3 ) . على بن حسين بن موسى بن بابويه ( 329 ه . ق ) فقيه و محدث گرانقدر شيعه ، كتاب‌هاى بسيارى را به او منسوب كرده‌اند از جمله : التوحيد ، الإمامة و التبصرة من الحيرة ، الصلاة ، الأخوان و الشرائع . ( 4 ) . ابو عبداللَّه محمد بن محمد بن نعمان ( 336 يا 338 - 413 ه . ق ) ملقب به « شيخ مفيد » و « ابن معلم » ازفقها و متكلمان و محدّثان نام‌آور شيعه است كه در زمان خود رياست علمى بغداد را به عهده داشت . سيد مرتضى علم‌الهدى ، سيدرضى ، شيخ طوسى ، و نجاشى از مشهورترين شاگردان وى بوده‌اند . حدود 200 اثر كوچك و بزرگ از او به جاى مانده است كه از معروف‌ترين آنهاست : الإرشاد ، الاختصاص ، أوائل المقالات ، الأمالي ، المقنعة .