فقيه ديگر هم واجب الاتباع بود . و همهء علماى بزرگ ايران - جز چند نفر - از اين حكم متابعت كردند « 1 » . حكم قضاوتى نبود كه بين چند نفر سر موضوعى اختلاف شده باشد ، و ايشان روى تشخيص خود قضاوت كرده باشند . روى مصالح مسلمين و به « عنوان ثانوى » « 2 » اين حكم حكومتى را صادر فرمودند . و تا عنوان وجود داشت ، اين حكم نيز بود ، و با رفتن عنوان ، حكم هم برداشته شد . مرحوم ميرزا محمدتقى شيرازى « 3 » كه حكم جهاد دادند - البته اسم آن دفاع بود - و همهء علما تبعيت كردند ، براى اين است كه حكم حكومتى بود . به طورى كه نقل كردند ، مرحوم كاشف الغطاء « 4 » نيز بسيارى از اين مطالب را

--> ( 1 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، ناظم الاسلام كرمانى ، ج 1 ، ص 14 ؛ حيات يحيى ، يحيى دولت آبادى ، ج 1 ، ص 109 ؛ تحريم تنباكو ، ابراهيم تيمورى ، ص 119 ؛ تحريم تنباكو در ايران ، نيكى ركدى ، ترجمه : شاهرخ قائم مقامى ، ص 118 . ( 2 ) . عناوينى كه حكم شرعى بدان تعلق مىگيرد دو صورت دارد : صورت اول ، عنوان يا موضوع غير مقيداست به قيودى چون اضطرار ، اكراه و . . . ؛ در اين صورت حكمى كه براى آن قرار داده مىشود « حكم اولى » نام دارد . صورت دوم عنوان يا موضوع مقيد است به قيودى مانند اضطرار ، اكراه ، حرج ، ضرر و فساد ، كه در اين صورت حكمى كه به آن تعلق مىگيرد « حكم ثانوى » نام دارد . مثلًا خوردن گوشت مردار به عنوان اوّلى حرام است ، ولى اگر شخصى به خوردن آن مضطر گرديد ، به ميزان سدّ جوع ، خوردن آن جايز مىگردد . يا خريد و فروش تنباكو و استعمال آن به عنوان اولى حلال و جايز است ، و چون موجب ضرر و فساد و غلبه كفار بر مسلمين شود ، حلّيت آن ساقط مىگردد . ( 3 ) . ميرزا محمدتقى بن محب على شيرازى حائرى ( م 1338 ه . ق ) پس از تكميل دروس مقدماتى به سامرارفت و به درس ميرزاى شيرازى بزرگ حاضر گرديد و در شمار بهترين شاگردان وى درآمد . پس از ميرزا در سامرا مقام مرجعيت يافت و بعد از سيد محمدكاظم يزدى رياست شيعه را عهده‌دار گرديد . با فتوايى مشهور در عراق اعلان جهاد داد و مردم را به مبارزه بر ضد دولت انگليسى كه به عراق دست انداخته بود ، دعوت كرد . از وى آثارى علمى بر جاى مانده كه از جمله آنهاست : رسالاتى در علم اصول ، حاشيه بر مكاسب . اشعارى نيز به فارسى از وى به جاى مانده كه در مدح و مراثى اهل بيت سروده است . ( 4 ) . جعفر بن خضر بن يحيى نجفى ( 1228 يا 1227 ه . ق ) معروف به شيخ جعفر كاشف الغطاء ، بعد از فوت‌استادش علامهء بحرالعلوم ( 1212 ه . ق ) رياست تامه شيعه را برعهده گرفت . مشهور بود كه در فقه معتدل بوده و نيز به قوت استنباط از ادلّه شهرت داشت . وى شعر نيز نيكو مىسرود . كشف الغطاء ، شرح قواعد علامه ، كتاب طهارت ، غاية المأمول في علم الاصول ، مختصر كشف الغطاء ، الحق المبين في تصويب المجتهدين وتخطئة الأخباريين از آثار اوست .