اغلوطه و فساد است ، و اوهام جزئيه در عوالم نازله ، نازلهء آن حقيقت باطله است . و شايد فرمودهء رسول اكرم صلى اللَّه عليه وآله و سلم : « إنّ الشّيْطانَ يَجْرِي مَجْرَى الدمِ مِنِ ابْنِ آدَمَ » « 1 » - چنانچه مشهور است - اشاره به احاطهء وهم كلّ به اوهام جزئيه باشد يا اشاره به اوهام جزئيه ، كه نتايج و مظاهر ابليس بزرگ است ، باشد . در بيان صفات جهل و در اين حديث شريف ، اوصاف چند به اشاره و صراحت براى جهل بيان فرموده : اوّل آن‌كه اين حقيقت جهليه ، پس از حقيقت عقل ، مخلوق شده است ، با تراخى كه از كلمهء « ثُمَّ » استفاده شود ، و اين شايد اشاره به آن باشد كه اين حقيقت پس از عقل كلّى و نفس كلّى ، مخلوق است . و اين شاهد آن است كه پيش از اين به آن اشاره نمودم « 2 » كه حضرت صادق - سلام اللَّه عليه - بيان عقل كلّ و نفس كلّ را اوّلًا فرمودند و پس از آن ، اشاره به عقول جزئيه و جهل جزئى فرمودند كه مورد نظر سائل بوده ؛ زيرا كه اگر مقصود از عقل و جهل ، عقل و جهل جزئى باشد خلقت عقل پس از خلقت جهل است ؛ زيرا كه قوس صعود به حسب قاعدهء شريفهء « امكان اخسّ » از اخسّ به اشرف منتهى شود ، عكس قاعدهء شريفهء « امكان اشرف » كه از اشرف به اخسّ منتهى شود ، و آن در سلسلهء

--> ( 1 ) - « به درستى كه شيطان ، مانند خون در تن فرزند آدم جريان پيدا مىكند » . ( عوالي اللآلي ، ج 4 ، ص 113 ، حديث 175 ؛ بحار الأنوار ، ج 60 ، ص 368 ، حديث 154 ؛ كنز العمّال ، ج 5 ، ص 466 ، حديث 13630 ) ( 2 ) - ر . ك : ص 21 .