ديگر آن‌كه متعلِّق‌به « أوَّلُ خَلْقٍ » باشد ، در صورتى كه مراد از روحانيّين جملهء مجرّدات عقليه و غير آن باشد ؛ يعنى اوّل خلق از يمين عرش است ، از جملهء روحانيين . سوم آن‌كه متعلِّق به « روحانيّين » باشد ؛ يعنى اوّلْ خلق از روحانيّين ، كه آن روحانيّين همه از يمين عرشند ، و در اين صورت ، مراد از روحانيّينْ عالم عقلى است ، و اين دو احتمال را بعضى از بزرگان ذكر فرموده‌اند « 1 » . و بايد دانست كه عرش را اطلاقات يا مصاديقى است كه به بعض آن در روايات شريفه تصريح شده « 2 » و بعض آن در لسان اهل معرفت « 3 » است ؛ مثل : جسم كلّ محيط يا مجموع عالم يا علم يا علم مفاض به انبياء و حُجَج ، و يكى از اطلاقات آن ، كه مناسب با قول خداى تعالى است الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى « 4 » ، نفس فيض منبسط است كه مستواىِ رحمان و مجلاى بروز سلطنت الهيه است ، و بنابر اين اطلاق ، معلوم شود كه : حقيقت عقليه ، مخلوق از يمين عرش است ، و آن تعيُّن اوّل اقرب به حق و جلوهء مقدّم بر ساير جلوات است كه از براى آن ، جنبهء يمينيت است ، و « يَدُ اللَّه » به اعتبارى ، خود همين فيض است كه در نظر كثرت ، يمين و يسار پيدا كند و در نظر وحدت « كِلْتا يَدَيهِ يَمِينٌ » « 5 » باشد .

--> ( 1 ) - شرح اصول الكافي ، صدرالمتألّهين ، ج 1 ، ص 400 . ( 2 ) - الكافي ، ج 1 ، ص 129 ، « كتاب التوحيد » ، « باب العرش و الكرسى » ؛ التوحيد ، صدوق ، ص 321 ، باب 50 ؛ معاني الأخبار ، ص 29 ، « باب معنى العرش و الكرسى » ، حديث 1 . ( 3 ) - ر . ك : تفسير الصافي ، ج 2 ، ص 204 . ( 4 ) - « خداوند رحمان ، مُستوى بر عرش است » . ( طه ( 20 ) : 5 ) ( 5 ) - « هر دو دستِ خدا ، دست راست هستند » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 126 ، « كتاب الإيمان‌والكفر » ، « باب الحُبّ في اللَّه و البُغض في اللَّه » ، حديث 7 ) . در نسخهء اصل كلمه « كِلا » بدل « كلتا » درج شده است .