جهنم است ؛ چنانچه جهنم باطن‌دار طبيعت است ، و از اين جهت ، صراط كه عبورگاه مردم است به سوى بهشت ، بر متن جهنم است و شايد آتش محيط به آن باشد ؛ يعنى از جوف آتش ، صراط را كشيده باشند ، منتهى آن كه ، براى مؤمن ، لهيب آتش منطفى شود ؛ چنانچه در روايت است كه : « إنَّ النّارَ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِ يَوْمَ الْقِيامَةِ جُزْ يا مُؤْمِنُ فَقَدْ أطْفَأ نُورُكَ لَهَبِي » . « 1 » و اين كه براى مؤمن ، لهيب منطفى شود ، براى آن است كه مؤمن را از نورانيّت عقل نصيب است و به مقدار نصيب و بهره‌اش از نورانيّت عقل ، غلبه بر لهيب آتش كند كه در دنيا صورتش لهيب نار شهوت و غضب است . و چون مؤمن صاحب عقل كلى نيست و آلودگى به دنيا و دار طبيعت دارد ، منتهى آن كه ، نور عقل غلبه كند بر لهيب آن به مقدار سلوك و رياضت او ، اين طور تعبير شده . و اما براى صاحبانِ عقل كلّ و حضرات اولياىِ كُمَّل - عليهم صلوات اللّه - وارد است « جُزْنا وَ هِيَ خامِدَةٌ » « 2 » زيرا كه دارِ طبيعت را در نفوس كامله ، به هيچ وجه ، تصرفى نيست و از لهيب جهنم طبيعت ، به كلى مأمونند ؛ زيرا كه آنها طبيعت را نيز الهى نمودند و شيطان آنها به دست آنها ايمان آورده است « 3 » ، پس

--> ( 1 ) - به درستى كه آتش در روز رستاخيز به مؤمن مىگويد : اى مؤمن از آتش بگذر ، پس به تحقيق كه نور تو ، شعله و حرارت مرا خاموش كرد . ( تفسير نور الثقلين ، ج 3 ، ص 354 ، ح 133 ) . ( 2 ) - ما [ از آتش ] عبور كرديم ، در حالى كه آتش جهنّم خاموش و سرد بود . ( علم اليقين ، فيض كاشانى ، ج 2 ، ص 971 ، باب 9 ، از مقصد 4 از فصل 2 ) . ( 3 ) - اشاره است به اين حديث نبوى كه : « ما مِنْكُمْ إلّا وَ لَهُ شَيطانٌ . قالوا : وَ أنْتَ يا رَسُولَ اللّهِ ؟ قال : وَ أنَا ، إلّا أنَّ اللّهَ أعانَني عَلَيْهِ ، فَأسْلَمَ عَلى يَدَيَّ » . يعنى : براى هر كدام از شما ، شيطانى است . گفتند : حتّى براى شما اى پيامبر خدا ؟ فرمود : و براى من هم ، الّا اينكه خداوند مرا كمك كرده و اعانت نموده بر عليه شيطان ، و او به دست من تسليم شده است . ( عوالى اللّآلي ، ج 4 ، ص 97 ، ح 13 ؛ مسند احمد بن حنبل ، ج 1 ، ص 257 با اختلاف در نقل ) .