سوم از خصايص عقل ، آن است كه مخلوق از يمين عرش است و در متعلَّق اين جارّ ، چند احتمال است : يكى آن كه [ متعَلَّق ] كلمهء « خَلَقَ » فى قوله : « خَلَقَ الْعَقْلَ » باشد ، و معنى چنين شود كه : خلق فرمود عقل را از يمين عرش ، و جملهء حاليهء : « وَ هُوَ أوَّلُ خَلْقٍ » متوسّط بين جارّ و مجرور باشد . و اين توجيه به نظر نويسنده ، اقرب است و پس از اين ، وجهِ آن معلوم خواهد شد . ديگر آن كه متعلِّق به « أوَّلُ خَلْقٍ » باشد ، در صورتى كه مراد از روحانيّين جملهء مجرّدات عقليّه و غير آن باشد ؛ يعنى اوّل خلق از يمين عرش است ، از جملهء روحانيين . سوم آن كه متعلِّق به « روحانيّين » باشد ؛ يعنى اوّل خلق از روحانيّين ، كه آن روحانيّين همه از يمين عرشند . و در اين صورت ، مراد از روحانيّينْ عالم عقلى است . و اين دو احتمال را بعضى از بزرگان ذكر فرموده‌اند . « 1 » و بايد دانست كه عرش را اطلاقات يا مصاديقى است كه به بعض آن در روايات شريفه تصريح شده « 2 » و بعض آن در لسان اهل معرفت است ؛ مثل : جسم كلّ محيط « 3 » يا مجموع عالم « 4 » يا علم « 5 » يا علم مفاض به انبياء و

--> ( 1 ) - شرح اصول الكافي ، صدر المتألّهين شيرازى ، ج 1 ، ص 400 . ( 2 ) - اصول كافى ، ج 1 ، ص 100 ، كتاب التوحيد ، باب 20 ؛ توحيد صدوق ( ره ) ، ص 321 ، باب 50 . ( 3 ) - تفسير صافى ، فيض كاشانى ( ره ) ، ج 2 ، ص 204 . ( 4 ) - هر سه معنى مأخوذ از فرمايش امام صادق ( عليه السلام ) در معنى عرش ، كه فرمودند : « الْعَرْشُ في وَجْهٍ : هُوَ جُمْلَةُ الْخَلْقِ . . . وَ في وَجْهٍ آخَرَ : هُوَ الْعِلْمُ الَّذي أطْلَعَ اللّهُ عَلَيْهِ أنبِياءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ حُجَجَهُ . . . » ( عرش به يك وجه ، مجموع عالم و تمامى آفريدگان است ، و به وجه ديگر عرش ، علمى است كه خداوند ، انبياء و پيامبران و حُجج خود را بر آن آگاه و مطَّلع ساخته است ) . ( 5 ) - همان . ( معاني الأخبار ، ص 29 ، باب معنى العرش و الكرسى ، ح 1 ) .