و اخبار در اين زمينه بيش از آن است كه بتوان در اين اوراق نگاشت و بتوان از عهدهء بيان اسرار آن برآمد . و ما اين فصل را اتمام كنيم به ذكر يك نكتهء دانستنى ، و آن اين است كه يكى از فوايد مهمّهء عبادات كه عقل و نقل بر آن اتفاق دارند ، و بايد آن را يكى از اسرار عبادات به شمار آورد ، آن است كه از هر عبادتى در قلب اثرى حاصل شود كه از آن در روايات به زيادت يا توسعهء « نكتهء بيضاء » تعبير شده است « 1 » ؛ و ببايد دانست كه ما بين ظاهر و باطن و سرّ و علن انسانى ، يك ارتباط و علاقهء طبيعيه‌اى است كه آثار هر يك و افعال و حركات هر يك را در ديگرى سرايتى عظيم و تأثيرى غريب است . و اين مطلب علاوه بر آنكه برهانى است ، وجدان و عيان هم شاهد بر آن است ؛ چنانچه حالات صحّت و مرض بدن و عوارض مزاجيه و حالات داخليه و خارجيهء بدن در روح و باطن مؤثّر است ؛ و به عكس ، حالات خُلقيه و روحيه و ملكات نفسانيه در حركات و سكنات و افعال بدنيه ، طبعاً و من غير رويّه ، مؤثر است . و از اين ، نتيجه حاصل آيد كه هر يك از اعمال خيريه يا شرّيه را در نفس تأثيرى است كه يا آن را متوجّه به دنيا و زخارف آن كند و محجوب از حقّ و حقيقت نمايد و در سلك حيوانات و شياطين منسلك كند ، يا آن را متوجّه به آخرت كند و قلب را الهى كند و كشف سُبُحات جلال و جمال بر او نمايد ، و او را در سلك روحانيين و مقرّبين درگاه منخرط نمايد . و اين افعال عباديه و مناسك الهيّه علاوه بر آن‌كه خود داراى صور غيبيهء بهيهء ملكوتيه هستند ، كه تشكيل بهشت جسمانى دهند ، در روح نيز ملكات و حالاتى حاصل كنند كه مبدأ بهشت متوسّط و جنّات اسمائى گردند ؛ و اين يكى از اسرار

--> ( 1 ) - الكافي ، ج 2 ، ص 273 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب الذنوب » ، حديث 20 .