جغرافيايى اين ممالك را و مهمتر براى آنها ، آن مواردى كه مخازن ، هر مخزنى : مخزن طلا ، مس ، نفت ، گاز ، هر چه بوده ؛ اينها دقيقاً مطالعه كردند و نقشه‌بردارى كردند ؛ و مواردى كه در اين ممالك و آنچه ما مىدانيم در ايران ، آن مواردى كه داراى يك [ منبعى ] بوده است كه براى آنها مفيد بوده است ؛ آنها را نقشه برداشتند ، علامت گذاشتند ، نشانه گذاشتند ، يادداشت كردند و ضبط است پيش آنها . قبل از اينكه امريكا پايش باز بشود به اين ممالك ؛ مقدم بر همه ، انگليسها بودند و روسها هم بودند و بعضى ممالك ديگر . در هر صورت ، اين ممالك ما ، اين ممالك شرق از قريب سيصد سال يا يك قدرى بيشتر ، مورد بررسى اينها و طمع اينها بوده است ؛ منتها هر چه جلوتر آمده است ، كارشناسهاى آنها بيشتر تخصص پيدا كرده‌اند و بيشتر آمده‌اند در اينجا ، در اين ممالك ، و تمام اينها ، آنها اطلاعاتشان از خود اهالى آن مملكت بيشتر است . اطلاع بر روحيهء مثلًا ايلاتى كه ما در ايران داشتيم ؛ مثل ايل بختيار [ ى ] ، مثل ايل قشقايى ، اينها و امثال اينها ، شاهسونها مطالعاتى داشتند ؛ براى اينكه به دست بياورند روحيهء اينها چه جور است ، تا چه حد مىتواند اين ممالك از اينها استفاده ببرد ؛ و مطالعاتى هم راجع به شهرستانها و دهات ؛ تمام دهاتى كه در ايران هست ، از آن دهات بسيار دور افتاده و كوهستانى تا آخر ، اينها تمامش را اطلاع دارند ؛ يعنى كارشناسها را فرستادند ، همهء اينها ، هم نقشه‌بردارى شده است و هم هر چه دارد در آنجا ، هر كجا چيزى در آن پيدا مىشود كه براى آنها دندانگير است ، از آن يادداشت برداشتند و خودشان را مهيا كردند براى غارت ؛ منتها اين كسانى كه در رأس بودند ، از سلاطين يا از رؤسا كه در رأس بودند ، مختلف بودند در رساندن منافع به اينها ؛ گاهى اشخاصى بودند كه تا آن حد خيانتكار نبودند ، و گاهى هم خيانتكارْ زياد بودند كه به همهء ابعاد تسليم شده‌اند . خاطره‌اى از همدان من در همدان يكوقت بودم ، يك نفر از دوستان من يك نقشه‌اى آورد ، نقشهء بزرگى شايد مثلًا يك متر در يك متر ، و آن نقشه هم مال همدان بود ؛ دهات همدان . تمام در آنجا آن طور كه او مىگفت ، مىگفت تمام [ منابع زيرزمينى ] دهات همدان در اينجا ثبت