و مقام « مشيّت مطلقه » است : وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ « 1 » . « خلق الله الأشياء بالمشية و خلق المشية بنفسها » « 2 » . و از براى آن در لسان اهل اللَّه اصطلاحات و القاب ديگرى است . و به هر دو مقام اشاره شده است در آيهء شريفهء كتاب الهى بقوله : هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ « 3 » . به بعضى وجوه . بالجمله ، مقام مشيت فعليهء مطلقه احاطهء قيّوميه دارد به جميع موجودات مُلكيه و ملكوتيه ؛ و جميع موجودات به وجهى تعينات آن هستند ، و به وجهى مظاهر آن مىباشند . و به حسب اين مقام از مشيت فعليه و مظهريت و فناى مشيت عباد در آن ، بلكه مظهريت و مرآتيت خود عباد و جميع شؤون آنها از آن ، در اين حديث شريف فرموده است : اى پسر آدم ، به مشيت من تو آن كسى هستى كه مشيت مىكنى ؛ ذات تو و كمالات ذات تو به عين مشيت من است ؛ بلكه تو خود و كمالاتت از مظاهر و تعينات مشيت منى : وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى « 4 » . و از براى اين مطلب عرفانى شواهد كثيره از اخبار و آيات است كه ذكر آن لزومى ندارد . و شيخ جليل اشراقى - قدّس سره - علم تفصيلى حق تعالى را به اشيا عبارت از همين مقام علم فعلى مىداند « 5 » ؛ و محقّق طوسى - قدس سرّه - در اين باب از او تبعيت فرموده « 6 » . و حضرت صدر المتألّهين - قدس سرّه - علم تفصيلى را همان مقام ذات بسيط مىداند . و كلام اين دو بزرگوار به طور اطلاق مرضىّ ايشان نيست « 7 » . و نويسنده

--> ( 1 ) - « و نمىخواهيد جز آنچه را خدا بخواهد » . ( الإنسان ( 76 ) : 30 ) ( 2 ) - « خداوند چيزها را به مشيت آفريد و مشيت را به خود آن » . ( أسرار الحكم ، ص 79 ) لكن در مصادر روائىاز جمله كافى چنين آمده است : « خَلَقَ اللَّه المَشيِئة بِنَفسها ثُمَّ خَلَقَ الأشياءَ بِالْمَشيئةِ » ( الكافي ، ج 1 ، ص 110 ، « كتاب التوحيد » ، « باب إرادة أنَّها من صفات الفعل » ، حديث 4 ) ( 3 ) - الحديد ( 57 ) : 3 . ( 4 ) - الأنفال ( 8 ) : 17 . ( 5 ) - مجموعه مصنّفات شيخ إشراق ، ج 1 ، ص 72 و 483 ، و ج 2 ، ص 150 - 153 . ( 6 ) - الإشارات و التنبيهات ، شرح محقّق طوسى ، ج 3 ، ص 304 - 307 ؛ كشف المراد ، ص 286 . ( 7 ) - الحكمة المتعالية ، ج 6 ، ص 263 .