نيست چنانچه بعضى از محدثين جليل فرمودند « 1 » ، زيرا كه در اين حديث امر فرمود به نفى تعطيل و تشبيه - چنانچه در بعض روايات ديگر « 2 » - و اين خود بىتفكر در صفات و علم كامل به آنها صورت نگيرد . بلكه مقصود آن جناب آن است كه توصيف ننمايند به آنچه لايق ذات مقدس حق تعالى نيست ؛ مثل اثبات صورت و تخطيط و غير آن از صفات مخلوق كه ملازم با امكان و نقص است - تعالى اللَّه عنه - . و اما توصيف حق تعالى به آنچه لايق ذات مقدس است ، كه آن در علوم عاليه ميزان صحيح برهانى دارد ، پس آن امر مطلوبى است كه كتاب خدا و سنت رسول - صلّى اللَّه عليه و آله - و احاديث اهل بيت از آن مشحون است « 3 » ؛ و خود حضرت نيز در اين حديث شريف اشاره به ميزان صحيح برهانى به طريق اجمال فرموده است ، و بحث در اطراف آن اكنون از مقصد ما خارج است . و اين‌كه جناب صادق - عليه السلام - فرمودند [ در ] توصيف حق از كتاب خدا خارج مشو ، دستورى است براى كسانى كه ميزان در صفات را نمىدانند ؛ نه آن‌كه توصيف به غير صفاتى كه در كتاب خداست جايز [ نيست ] ؛ و لهذا خود آن سرور با آن‌كه اين دستور را به طرف داده‌اند ، مع‌ذلك توصيف فرمودند حق را به دو صفت و اسمى كه در كتاب خدا - به حسب آنچه در نظر است - نيست ؛ و آن « ثابت » و « موجود » است . آرى ، اگر كسى با عقل ناقص مشوب به اوهام ، بىاستناره به نور معرفت و تأييد غيبى الهى ، بخواهد حق را وصف كند به صفتى ، ناچار يا در ضلالت تعطيل و بطلان واقع شود ؛ و يا در هلاكت تشبيه واقع شود . پس ، بر امثال ما اشخاص كه قلوب آنها را حجاب‌هاى غليظ جهل و خودپسندى و عادات و اخلاق ناهنجار فرو گرفته لازم است كه دست تصرف به عالم غيب دراز نكنند و از پيش خود خدايانى نتراشند ، كه هر چه به

--> ( 1 ) - مرآةالعقول ، ج 1 ، ص 346 ؛ بحار الأنوار ، ج 3 ، ص 265 . ( 2 ) - الكافي ، ج 1 ، ص 82 ، « كتاب التوحيد » ، « باب إطلاق القول بأنّه شيء » ، حديث 2 ، 6 و 7 ؛ التوحيد ، صدوق ، ص 81 ، حديث 37 ، وص 104 ، حديث 1 و 7 ، و ص 247 ، حديث 1 . ( 3 ) - ر . ك : الكافي ، ج 1 ، ص 91 ، « باب النسبة » ، و ص 107 ، « باب صفات الذات » ؛ التوحيد ، صدوق ، ص 139 ، « باب صفات الذات وصفات الأفعال » .