ختام در بيان آن‌كه غفلت از حق انتكاس قلب است و از بيانات سابقه معلوم مىشود كه اگر نفوس يكسره متوجه به دنيا و تعمير آن باشند و منصرف از حق باشند ، گرچه اعتقاد به مبدأ و معاد هم داشته باشند ، منكوس هستند . و ميزان در انتكاس قلوب ، غفلت از حق و توجه به دنيا و تعمير آن است . و اين اعتقاد يا ايمان نيست ، چنانچه پيشتر در شرح بعضى احاديث ذكر شد « 1 » ؛ يا ايمان ناقص ناچيزى است كه منافات با انتكاس قلب ندارد . بلكه كسى كه اظهار ايمان بالغيب و حشر و نشر كند ، و خوف از آن نداشته باشد و اين ايمان او را به عمل به اركان نرساند ، او را بايد در زمرهء منافقين به شمار آورد نه مؤمنين . و ممكن است اين‌طور مؤمنين صورى ، مثل اهل « طائف » - كه در حديث شريف مَثل براى آن نوع زده است كه گاهى مؤمن‌اند و گاهى منافق - باشند ؛ و خداى نخواسته اين ايمان بىمغزى كه در مُلك بدن آنها به هيچ وجه حكومت ندارد زائل شود ؛ و با نفاق تمام از دنيا منتقل شده جزء منافقين محشور گردند . و اين يكى از مهمّاتى است كه بايد نفوس ضعيفهء ما به آن خيلى اهميت دهند ؛ و مراقبت كنند كه آثار ايمان در جميع ظاهر و باطن و سرّ و علن نافذ و جارى باشد ، و چنانچه به قلب دعوى ايمان دارند ، ظاهر را هم محكوم به حكم آن كنند تا ريشهء ايمان در قلب محكم و پابرجا شود و به هيچ عايق و مانعى و تبدل و تغيّرى زائل نشود ؛ و اين امانت الهى و قلب طاهر ملكوتى را ، كه به فطرت الهى مخمّر بود ، بىتصرف شيطان و دست خيانت به آن ذات مقدس باز پس دهند . وَالْحَمْدُ للَّه‌أوّلًا وَآخِراً .

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 137 ، حديث ششم و 397 ، حديث بيست و دوم .