زبانش ، و حال آن‌كه قلبش مثل چراغ نورانى است » « 1 » . در بيان آن‌كه قلب مؤمن بر طريق مستقيم است و نيز قلب مؤمن بر طريقهء مستقيمه ، و مشى معنوى او به جادهء مستويهء انسانيه است ؛ زيرا كه اوّلًا : خارج از اصل فطرت الهيه ، كه حق تعالى با دو دست جمال و جلال چهل صباح تخمير فرموده نشده ، و به همان فطرت توحيد ، كه نقطهء توجه به كمال مطلق و جمال تامّ است ، مشى نمايد ؛ و ناچار اين حركت معنويهء روحانيه از مرتبهء فطرت مخمره تا غايت كمال مطلق است بدون اعوجاج . و اين راه استقامت روحانى و جادهء مستوى باطنى است . و اما ساير قلوب ناچار خارج از فطرت و معوّج از طريقهء مستقيمه است . و از حضرت رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - منقول [ است ] كه بر زمين خطى مستقيم كشيدند و خطوط ديگرى در اطراف آن كشيدند و فرمود : اين خط مستقيم وسطى طريقهء من است « 2 » . و ثانياً : مؤمن تابع انسان كامل است . و انسان كامل چون مظهر جميع اسماء و صفات و مربوب حق تعالى به اسم جامع است ، هيچ‌يك از اسماء را در آن غلبهء تصرف نيست ؛ و خود نيز چون ربّ خود كون جامع است و مظهريت آن از اسمى زايد بر اسمى نيست ؛ و داراى مقام وسطيت و برزخيت كبرا است و سيرش بر طريقهء مستقيمهء وسطيهء اسم جامع است . و ساير اكوان هر يك اسمى از اسماء محيطه يا غير محيطه در آنها متصرف است و مظهر همان اسم هستند ؛ و بَدء و عود آنها به همان اسم است ؛ و اسم مقابل آن در بطون است و متصرف آن نيست ، مگر به وجه احديت جمع اسماء ، كه بيان آن مناسب اين مقام نيست . پس ، حق تعالى به مقام اسم جامع و ربّ الانسان بر صراط مستقيم است ؛ چنانچه

--> ( 1 ) - عَنْ عَمْرو ، عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ عليه السلام قَالَ : قَالَ لَنَا ذَاتَ يَوْمٍ : « تَجِدُ الرَّجُلَ لَايُخْطِئُ بِلَامٍ وَلَا وَاوٍ ، خَطِيباً مِصْقَعاً ، وَلَقَلْبُهُ أَشَدُّ ظُلْمَةً مِنَ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ . وَتَجِدُ الرَّجُلَ لَايَسْتَطِيعُ يُعَبِّرُ عَمَّا فِي قَلْبِهِ بِلِسَانِهِ ، وَقَلْبُهُ يَزْهَرُ كَمَا يَزْهَرُ الْمِصْبَاحُ » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 422 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب في ظلمة قلب المنافق » ، حديث 1 ) ( 2 ) - الفتوحات المكّية ، ج 3 ، ص 69 .